Η Ελλάδα σε "Εμπλοκή" χωρίς όνομα: Ανάμεσα σε Συμφωνίες, Συμμαχίες και Σιωπές.

Υπάρχουν στιγμές που μια χώρα φαίνεται να εισέρχεται σε έναν πόλεμο όχι με τυμπανοκρουσίες, αλλά σχεδόν αθόρυβα — μέσα από τεχνικές αποφάσεις, διμερείς συμφωνίες και επιχειρησιακές «λεπτομέρειες» που παρουσιάζονται ως αυτονόητες.

Έχει, άραγε, εμπλακεί εμμέσως η χώρα μας σε έναν πόλεμο που δεν αποφάσισε; Και αν ναι, με ποιους όρους, με ποιες εντολές και –κυρίως– με ποια πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση;

Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι ρητορικά. Αναδύονται επιτακτικά μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Υπουργού Εθνικής Άμυνας, Νίκου Δένδια, ότι ελληνική συστοιχία PATRIOT στη Σαουδική Αραβία αναχαίτισε ιρανικούς πυραύλους. 

Μια δήλωση που, προκάλεσε ενδεχομένως -σε κάποια μερίδα των πολιτών— ένα στιγμιαίο αίσθημα υπερηφάνειας, ότι ελληνικά συστήματα PATRIOT αναχαίτισαν ιρανικούς πυραύλους με κατεύθυνση τη Σαουδική Αραβία. Δίνοντας μια εικόνα για τα ελληνικά πολεμικά συστήματα που αναχαιτίζουν απειλές, αποδεικνύουν επιχειρησιακή επάρκεια και διεθνή ρόλο...

Αλλά η υπερηφάνεια δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη διαύγεια σκέψεων.

Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι ελληνικές δυνάμεις μπορούν. Είναι υπό ποιες συνθήκες ενεργούν.

Η κυβέρνηση, δια των επίσημων εκφραστών της, εμφανίζεται να κινείται σε δύο παράλληλες αφηγήσεις. Από τη μία, γίνεται λόγος για διμερή διακρατική συμφωνία Ελλάδας–Σαουδικής Αραβίας από το 2021. Από την άλλη, το ΓΕΕΘΑ εντάσσει την παρουσία της ελληνικής συστοιχίας στο πλαίσιο της διεθνούς πρωτοβουλίας «Integrated Air Missile Defense (IAMD) Concept».

Δύο διαφορετικές αφηγήσεις που δεν είναι κατ’ ανάγκην αντικρουόμενες, αλλά σίγουρα δεν είναι και απολύτως ταυτόσημες. – Ούτε ως προς τη νομική βάση, ούτε ως προς την επιχειρησιακή δραστηριότητα.

Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα.

Διότι αν πρόκειται για διμερή συμφωνία, τότε η Ελλάδα έχει αναλάβει –αυτοτελώς– την ευθύνη εμπλοκής σε ένα επιχειρησιακό περιβάλλον εκτός επικράτειας, με Έλληνες στρατιώτες να ενεργούν σε πραγματικές συνθήκες σύγκρουσης. Αν, αντιθέτως, πρόκειται για ένταξη σε πολυεθνικό σχήμα αεράμυνας, τότε οφείλει να διευκρινιστεί ποια είναι η αλυσίδα εντολών: ποιος αποφασίζει την εμπλοκή; Με ποιους κανόνες; Υπό ποια πολιτική εποπτεία;

Η ασάφεια δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ουσία δημοκρατίας.

Διότι σήμερα, η Ελλάδα φαίνεται να βρίσκεται σε μια ιδιότυπη κατάσταση: ελληνικά οπλικά συστήματα καταρρίπτουν πυραύλους τρίτης χώρας, εκτός ελληνικής επικράτειας, ενώ η ίδια η χώρα δεν έχει επισήμως εμπλακεί στον πόλεμο. Και μάλιστα, σε μια συγκυρία όπου ευρωπαϊκές φωνές σπεύδουν να αποστασιοποιηθούν, δηλώνοντας ότι «αυτός ο πόλεμος δεν είναι της Ευρώπης».

Πού ακριβώς τοποθετείται η Ελλάδα σε αυτό το τοπίο;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε επικοινωνιακή ούτε αποσπασματική. Διότι η εμπλοκή –άμεση ή έμμεση– δεν είναι μόνο στρατιωτικό γεγονός. Είναι βαθιά πολιτική επιλογή και τελικά, πράξη.

Και εδώ τίθεται ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα: η επίκληση της κοινοβουλευτικής έγκρισης της συμφωνίας του 2021 από ευρύτερο, της κυβέρνησης, φάσμα πολιτικών δυνάμεων. Πρόκειται για ένα επιχείρημα που, αν χρησιμοποιείται ως γενική «νομιμοποιητική ομπρέλα», είναι παραπλανητικό και σκόπιμο. Καμία διακρατική συμφωνία δεν αποτελεί λευκή επιταγή για επιχειρησιακή δράση, ανεξαρτήτως συνθηκών. Οι όροι, τα όρια και –κυρίως– οι κανόνες εμπλοκής έχουν σημασία. Και αυτοί δεν έχουν αποσαφηνιστεί δημόσια.

Η ουσία, λοιπόν, δεν είναι αν η συμφωνία ήταν σωστή ή λάθος, που ψηφίστηκε από ευρύτερες πολιτικές δυνάμεις– αυτό είναι μια άλλη, εξίσου σημαντική συζήτηση.

Η ουσία είναι ποιος αποφασίζει σήμερα, σε πραγματικό χρόνο, για ενέργειες που ενδέχεται να καταστήσουν τη χώρα μέρος μιας σύγκρουσης.

Σε μια περίοδο όπου οι γραμμές μεταξύ άμυνας, αποτροπής και εμπλοκής γίνονται όλο και πιο θολές, η διαφάνεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι υποχρέωση.

Διότι πίσω από το αφήγημα της επιχειρησιακής επιτυχίας, αναδύονται σοβαρά ερωτήματα:

·       Με ποια εντολή έδρασαν τα ελληνικά πληρώματα;

·       Υπό ποιο επιχειρησιακό πλαίσιο;

·       Και κυρίως — σε ποιον πόλεμο ακριβώς συμμετέχει, έστω και εμμέσως, η Ελλάδα;

Η Ευρώπη, παρά τις εσωτερικές της αντιφάσεις, εξακολουθεί να κινείται —τουλάχιστον θεσμικά— στη λογική της αποκλιμάκωσης και της πολυμερούς διαχείρισης κρίσεων. Η μονομερής ή διμερής στρατιωτική δράση κρατών-μελών σε τρίτες περιοχές, ιδίως σε τόσο ευαίσθητα γεωπολιτικά περιβάλλοντα, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ευθυγραμμισμένη με αυτή τη φιλοσοφία.

Δεν πρόκειται για ζήτημα «πατριωτισμού» ή «εθνικής αξιοπρέπειας». Αυτά είναι εύκολα συνθήματα. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η θεσμική διαφάνεια και η δημοκρατική λογοδοσία.

Και η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει καθαρά:

Είναι αυτή η εμπλοκή μέρος συμμαχικής υποχρέωσης ή εθνικής επιλογής;
Ποιος δίνει την εντολή εμπλοκής;
Και, τελικά, ποιος αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη;

Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα γνωρίζει —και αν οι πολίτες της έχουν ενημερωθεί— σε ποιον πόλεμο συμμετέχει.

Και αν δεν το γνωρίζει, τότε το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο από μια αντιφατική ανακοίνωση.

Είναι πρόβλημα στρατηγικής κατεύθυνσης.

Διεύρυνση με όρους πολιτικής και κοινωνικής ευθύνης — Όχι στην πολιτική των «θυρωρών».

 

Οι τελευταίες ημέρες έφεραν ξανά στην επιφάνεια ένα γνώριμο φαινόμενο της ελληνικής πολιτικής ζωής: την προσπάθεια μετατροπής μιας πολιτικής συζήτησης σε πεδίο ηθικολογικής καχυποψίας και μικροπολιτικής αντιπαράθεσης.

Αφορμή αυτή τη φορά αποτέλεσαν ορισμένα ονόματα που δόθηκαν στη δημοσιότητα από την Επιτροπή Διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ.

Η αντίδραση δεν περιορίστηκε —όπως θα ήταν θεμιτό σε μια δημοκρατική συζήτηση— σε πολιτική κριτική ή σε έναν ουσιαστικό διάλογο για τα κριτήρια διεύρυνσης. Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις μετατράπηκε σε μια συστηματική προσπάθεια απονομιμοποίησης αυτής καθαυτής της ίδιας της διαδικασίας. Και μάλιστα από κύκλους που, κατά κανόνα, δεν έκρυψαν ποτέ ότι βρίσκονται πολιτικά απέναντι στο ΠΑΣΟΚ και την προοπτική ανασυγκρότησης της Κεντροαριστεράς.

Ας είμαστε σαφείς. Προφανώς και στη πολιτική υπάρχουν ενδεχόμενες αστοχίες ή και κάποιες λαθεμένες επιλογές που πρέπει να κρίνονται και να αξιολογούνται. Προφανώς σε μια δημοκρατική παράταξη η συζήτηση για αξιακά κριτήρια, για πολιτικές διαδρομές και για τις προϋποθέσεις συμμετοχής σε ένα εγχείρημα διεύρυνσης είναι όχι μόνο θεμιτή αλλά και αναγκαία. Το ίδιο το ΠΑΣΟΚ έχει πληρώσει, στο παρελθόν, το τίμημα επιλογών διεύρυνσής του, που δεν συνοδεύονταν πάντα από σαφείς πολιτικούς και κοινωνικούς όρους.

Ωστόσο, άλλο πράγμα η πολιτική συζήτηση και άλλο η επιχείρηση εγκαθίδρυσης ενός άτυπου μηχανισμού «πιστοποιητικών καθαρότητας». Είτε από την δεξιόφερτη "μόλυνση" είτε από την αριστερόφερτη…

Διότι αυτό ακριβώς επιχειρείται τις τελευταίες ημέρες: μια μετατόπιση της συζήτησης από το τι λένε οι άνθρωποι “σήμερα” και ποια κοινωνική προοπτική υπηρετούν “ σήμερα”, στο πού ανήκαν “χθες” και ποια κομματική σφραγίδα φέρουν στο βιογραφικό τους.

Μια τέτοια λογική δεν συνιστά πολιτική αξιολόγηση. Συνιστά έλεγχο εισόδου με πιστοποιητικά πολιτικών φρονημάτων και βεβαιώσεις παρελθουσών ιδεολογικών απόψεων.

Η ιστορική εμπειρία της Κεντροαριστεράς —στην Ελλάδα και διεθνώς— δείχνει το αντίθετο. Οι μεγάλες στιγμές της δεν γεννήθηκαν μέσα από διαδικασίες αποκλεισμών και «ταυτοτικών εξετάσεων». Γεννήθηκαν όταν οι δημοκρατικές και προοδευτικές δυνάμεις άνοιγαν τον ορίζοντά τους σε κοινωνικά στρώματα, ιδέες και πρόσωπα που αναζητούσαν ένα κοινό προγραμματικό έδαφος.

Η Κεντροαριστερά δεν συγκροτήθηκε ποτέ ως πολιτική «σέχτα» καθαρότητας. Δεν υπήρξε ποτέ λέσχη πιστοποιημένων μελών με «ένσημα ιδεολογικής ορθότητας» και ακλονητης πολιτικής σταθερότητας. Υπήρξε —και οφείλει να παραμείνει— ένα ρεύμα χειραφέτησης, κοινωνικής συμπερίληψης, δημοκρατικής αμφισβήτησης των ιεραρχιών και προπάντων προγραμματικής σύγκλισης.

Ακριβώς γι’ αυτό η συζήτηση που επιδιώκει να ανοίξει η Επιτροπή Διεύρυνσης είναι απολύτως πολιτική: αφορά ιδέες, κοινωνικές ανάγκες, προγραμματικές συγκλίσεις και τη δυνατότητα συγκρότησης μιας ευρύτερης δημοκρατικής παράταξης που θα εκφράσει τις σύγχρονες αγωνίες της κοινωνίας.

Αντίθετα, η επιμονή σε ερωτήματα του τύπου «πόσο φιλο-ΣΥΡΙΖΑ ήταν κάποτε κάποιος», ή «πόσα ΠΑΣΟΚικά ένσημα διαθέτει» ή «πόσο αλληθώριζε προς έναν κυβερνητισμό με τον Μητσοτάκη» δεν υπηρετεί καμία πολιτική συζήτηση. Αντιθέτως, λειτουργεί ως μηχανισμός πολιτικής παγίδευσης: μετατρέπει τη στρατηγική ανασυγκρότησης μιας παράταξης σε εσωτερικό διαγωνισμό ιδεολογικής πιστοποίησης.

Και τελικά οδηγεί σε ένα αδιέξοδο: τη φίμωση εκείνων των φωνών που δεν διαθέτουν κομματικά παράσημα, αλλά έχουν κοινωνική εμπειρία, επαγγελματική γνώση και πραγματική αγωνία για το δημόσιο συμφέρον.

Η ουσία της διεύρυνσης δεν βρίσκεται στη διαγραφή της μνήμης ούτε στην άκριτη αποδοχή των πάντων. Δεν αποτελεί "κολυμβήθρα" εκκαθάρισης του όποιου παρελθόντος κανενός και καμιάς. Το παρελθόν μας για τον καθένα/μια μας προφανώς μετρά. Οι πολιτικές επιλογές μας μας χαρακτηρίζουν. Οι δε ευθύνες και —πολύ περισσότερο— οι ενδεχόμενες ποινικά κολάσιμες πράξεις αποτελούν σαφή όρια που καμία δημοκρατική παράταξη δεν μπορεί να αγνοήσει. Αλλά υπό τη δημοκρατική κρίση και αξιολόγηση των ίδιων των μελών του, στις θεσμοθετημένες διαδικασίες ανάδειξης και επιλογής των στελεχών. Όχι σε υποκειμενικού χαρακτήρα εκκαθαρίσεις και δολοφονία χαρακτήρων.

Η πολιτική δεν μπορεί να μετατραπεί σε αρχείο ταυτοτήτων.

Το κρίσιμο ερώτημα για κάθε πολίτη που επιθυμεί να συμμετάσχει σε μια διαδικασία ανασυγκρότησης της Κεντροαριστεράς είναι απλό και ουσιαστικό:

Τι πιστεύει σήμερα; Ποιες κοινωνικές δυνάμεις εκπροσωπεί; Ποια συμφέροντα υπερασπίζεται; Και με ποιον τρόπο υπηρετεί στην πράξη αυτές τις αρχές στη δημόσια και επαγγελματική του ζωή;

Αυτά είναι τα πραγματικά πολιτικά κριτήρια.

Όσοι επιχειρούν να υποκαταστήσουν αυτή τη συζήτηση με μια κουλτούρα "θυρωρών" και “πιστοποιητικών φρονημάτων”, δεν προστατεύουν την ταυτότητα της Κεντροαριστεράς. Την συρρικνώνουν.

Και ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αρκετές από αυτές τις φωνές προέρχονται από πολιτικούς ή επικοινωνιακούς χώρους που εδώ και χρόνια επενδύουν στη στρατηγική αποδυνάμωσης κάθε αυτόνομης προοδευτικής δύναμης που θα μπορούσε να αποτελέσει εναλλακτικό πόλο απέναντι στη σημερινή συντηρητική διακυβέρνηση.

Η ανασυγκρότηση του ΠΑΣΟΚ και η διεύρυνση της δημοκρατικής παράταξης δεν μπορεί να προχωρήσει υπό το βάρος τέτοιων τεχνητών διλημμάτων.

Μπορεί να προχωρήσει μόνο μέσα από έναν ανοιχτό πολιτικό διάλογο με την κοινωνία, με προγραμματική σαφήνεια, με θεσμική σοβαρότητα και με εμπιστοσύνη στη δημοκρατική κρίση των πολιτών.

Γιατί τελικά η νομιμοποίηση μιας πολιτικής διεύρυνσης δεν απονέμεται από «μητρώα γνησιότητας».

Απονέμεται από την ίδια την κοινωνία.

Η Ευρώπη, ως πολιτικό σχέδιο ειρήνης στον κόσμο.

Λες η Ιστορία, τώρα, σε μια εποχή επιστροφής της ισχύος, να επιβάλλει την ώρα της Ευρώπης;

Η ιστορία συχνά κινείται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου οι κρίσεις αποκαλύπτουν την αλήθεια των πραγμάτων.

Η σημερινή διεθνής συγκυρία είναι μία από αυτές.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, που ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή το 2022, και η νέα ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή με την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν δεν αποτελούν απλώς δύο διαφορετικές περιφερειακές συγκρούσεις. Αποτελούν συμπτώματα μιας βαθύτερης αλλαγής: της αποδιάρθρωσης της μεταψυχροπολεμικής διεθνούς τάξης και της επιστροφής της ωμής ισχύος ως βασικού εργαλείου πολιτικής.

---

Η επιστροφή της γεωπολιτικής ισχύος

Η Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν επέλεξε την εισβολή και την αναθεώρηση των συνόρων με τη βία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να υιοθετούν μια όλο και πιο απρόβλεπτη, συναλλακτική γεωπολιτική στρατηγική, όπου οι στρατιωτικές επιχειρήσεις παρουσιάζονται ως ένδειξη ισχύος, ακόμη κι όταν δεν συνοδεύονται από σαφή πολιτικό στόχο.

Η θριαμβολογία του Αμερικανού προέδρου μετά τα πλήγματα στο Ιράν δύσκολα κρύβει αυτή την πραγματικότητα. Ο κ. Τραμπ μίλησε για μια «ισχυρή στρατιωτική επιχείρηση» και για έναν κόσμο που «σέβεται περισσότερο από ποτέ τις ΗΠΑ».

Ωστόσο, πίσω από τη ρητορική της ισχύος παραμένει ένα βασικό ερώτημα: ποιος είναι ακριβώς ο στρατηγικός στόχος;

Οι δηλώσεις αλλάζουν από μέρα σε μέρα, ενώ κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει πειστικά ποιο πολιτικό αποτέλεσμα επιδιώκεται. Ποια δημοκρατία μπορεί να οικοδομηθεί μέσα από βομβαρδισμούς σχολείων και εκατοντάδες νεκρούς αμάχους; Και ποια στρατηγική εγγυάται ότι η σύγκρουση δεν θα οδηγήσει σε νέα, βαθύτερη στρατιωτική εμπλοκή;

Η ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι οι πόλεμοι χωρίς καθαρούς πολιτικούς στόχους οδηγούν σε αδιέξοδα. Και ότι οι στρατιωτικές νίκες δεν μεταφράζονται αυτόματα σε πολιτική σταθερότητα ή δημοκρατία.

---

Η ευρωπαϊκή αμηχανία – και το τέλος της γεωπολιτικής αθωότητας

Μέσα σε αυτό το σκοτεινό τοπίο, η Ευρώπη δείχνει συχνά αμήχανη.

Για πολλά χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση συνήθισε να λειτουργεί κυρίως ως οικονομική δύναμη και λιγότερο ως γεωπολιτικός παράγοντας. Η άνεση της ειρήνης την έκανε να ξεχάσει ότι η ειρήνη χρειάζεται πολιτική βούληση για να διατηρηθεί.

Ωστόσο, κάτι αρχίζει να αλλάζει.

• Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν το πρώτο μεγάλο σοκ.
• Η σημερινή κρίση στη Μέση Ανατολή ίσως είναι το δεύτερο.

Η Ευρώπη αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η εποχή της γεωπολιτικής αθωότητας έχει τελειώσει.

Μέσα σε αυτή τη μετάβαση εμφανίζονται ήδη παραδείγματα μιας διαφορετικής ευρωπαϊκής στάσης.

Η Ισπανία είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση.

Η κυβέρνηση της Μαδρίτης δεν δίστασε να εκφράσει σαφείς επιφυλάξεις απέναντι στην κλιμάκωση της σύγκρουσης και να θέσει όρια στην άκριτη ευθυγράμμιση με τις επιλογές της Ουάσιγκτον.

Ταυτόχρονα όμως απέδειξε ότι η ευρωπαϊκή αυτονομία δεν σημαίνει ουδετερότητα ή αδυναμία. Με την αποστολή φρεγάτας για την ενίσχυση της άμυνας της Κύπρου —σε συνεργασία με την ελληνική πρωτοβουλία και τη συμμετοχή και άλλων ευρωπαϊκών κρατών— στάλθηκε ένα σαφές μήνυμα:

η ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι κοινή υπόθεση και η Ευρώπη μπορεί να την υπερασπιστεί.

Αυτή η στάση —κριτική ανεξαρτησία αλλά και έμπρακτη ευθύνη— είναι ίσως το μοντέλο που χρειάζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση στη νέα εποχή.

Η πραγματικότητα είναι απλή: η Ευρώπη δεν είναι αδύναμη. Είναι απλώς διστακτική.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τη μεγαλύτερη ενιαία αγορά στον κόσμο. Διαθέτει τεράστια οικονομική ισχύ, ισχυρούς θεσμούς και έναν μοναδικό πολιτικό πολιτισμό συνεργασίας μεταξύ κρατών.

Καμία άλλη περιοχή στον κόσμο δεν έχει καταφέρει να μετατρέψει την ιστορική σύγκρουση σε θεσμοθετημένη ειρηνική συνύπαρξη.

Αυτό το ευρωπαϊκό εγχείρημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι βαθιά πολιτικό.

Και ακριβώς γι’ αυτό σήμερα καλείται να κάνει το επόμενο βήμα: να αποκτήσει την πολιτική αυτοπεποίθηση που αντιστοιχεί στο μέγεθός του.

Αυτό που της λείπει δεν είναι η ισχύς.
Είναι η συνείδηση της ισχύος της.

---

Η αναγκαία πολιτική ολοκλήρωση της Ευρώπης

Η νέα διεθνής πραγματικότητα δεν αφήνει περιθώρια για μισές λύσεις.

Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να συμμετάσχει ενεργά στη διαμόρφωση του νέου κόσμου —και όχι απλώς να τον παρακολουθεί— οφείλει να προχωρήσει σε βαθύτερη πολιτική ολοκλήρωση.

Αυτό σημαίνει:

• Πραγματική κοινή εξωτερική πολιτική.
  Οι αποφάσεις που καθορίζουν τη διεθνή παρουσία της Ευρώπης δεν μπορούν να εξαρτώνται από την ομοφωνία 27 κρατών.
• Ισχυρή ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας.
  Όχι ως εναλλακτική προς το ΝΑΤΟ, αλλά ως προϋπόθεση για μια πιο ισότιμη διατλαντική σχέση.
• Επιστροφή της πολυμέρειας και της διεθνούς νομιμότητας.
  Σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις συχνά επιλέγουν την κλιμάκωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποτελέσει τον βασικό φορέα μιας νέας διπλωματικής αρχιτεκτονικής ειρήνης.

Αυτό είναι ένα πολιτικό σχέδιο που αφορά ιδιαίτερα τις προοδευτικές δυνάμεις της Ευρώπης.

Η ευρωπαϊκή κεντροαριστερά υπήρξε ιστορικά από τους βασικούς αρχιτέκτονες της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Από τον Βίλι Μπραντ μέχρι τον Ζακ Ντελόρ και από τον Φελίπε Γκονθάλεθ μέχρι τον Κώστα Σημίτη, οι μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις της ηπείρου συνέδεσαν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με την ειρήνη, τη δημοκρατία και την κοινωνική πρόοδο.

Σήμερα αυτή η παράδοση καλείται να ανανεωθεί.

Η Ευρώπη δεν μπορεί να απαντήσει στον κόσμο του Τραμπ και του Πούτιν με εσωστρέφεια ή φόβο. Μπορεί όμως να απαντήσει με κάτι πολύ ισχυρότερο: ένα πολιτικό σχέδιο διεθνούς συνεργασίας που θα στηρίζεται στη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και την κοινή ασφάλεια.

Σε αυτή την προσπάθεια η Ελλάδα μπορεί να παίξει ρόλο μεγαλύτερο από το μέγεθός της.

Η γεωγραφική της θέση —στο όριο Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Ανατολικής Μεσογείου— της δίνει μια μοναδική δυνατότητα να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη σταθερότητα της περιοχής.

Σε συνεργασία με χώρες όπως η Ισπανία, η Ιταλία και άλλες δυνάμεις που πιστεύουν στην ανάγκη μιας πιο πολιτικής Ευρώπης, η Ελλάδα μπορεί να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για την ειρήνη.

---

Η ώρα της Ευρώπης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε από τα ερείπια των πολέμων του 20ού αιώνα.

Δεν είναι απλώς μια ένωση κρατών. Είναι το πιο φιλόδοξο πολιτικό εγχείρημα ειρήνης που γνώρισε ποτέ η ήπειρός μας.

Σήμερα, μπροστά σε έναν κόσμο που μοιάζει να επιστρέφει στη λογική της ισχύος, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να αποδείξει ότι η ιστορία δεν κινείται μόνο προς τα πίσω.

Μπορεί να κινηθεί και προς τα εμπρός.

Ο δρόμος της συνεργασίας, της δημοκρατίας και της ειρήνης.

Η ιστορία δεν περιμένει.
Και ίσως, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η Ευρώπη καλείται πραγματικά να την γράψει.

Ίσως αυτή ακριβώς να είναι η στιγμή όπου η Ευρώπη θα αποφασίσει επιτέλους να γίνει αυτό που πάντα μπορούσε να είναι:

όχι απλώς μια μεγάλη αγορά, αλλά μια μεγάλη πολιτική δύναμη ειρήνης.

 

Η «συμβουλοκρατία», το νέο μοντέλο διακυβέρνησης που αναπτύσσεται στην Ελλάδα.

Στις δημοκρατίες, η δημόσια πολιτική σχεδιάζεται από θεσμούς που λογοδοτούν στους πολίτες. Όταν όμως η χάραξη και υλοποίηση της πολιτικής μεταφέρεται συστηματικά σε ιδιωτικά γραφεία συμβούλων, τότε το ζήτημα παύει να είναι τεχνικό και γίνεται βαθιά πολιτικό.

Γιατί όταν υπάρχει μια κυρίαρχη ιδεολογική εμμονή όλα να θεωρούνται ως εμπόρευμα, στο τέλος εμπορευματοποιείται και η ίδια η δημοκρατία, όπως εξελίσσονται τα πράγματα στην Ελλάδα αλλά εντονότερα βλέπουμε στις ΗΠΑ του παρόντος με πρόεδρο το κο Τραμπ.

Τα ευρήματα της πρόσφατης έρευνας Consultocracy αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που πολλοί υποψιάζονταν, αλλά ελάχιστοι είχαν τεκμηριώσει με στοιχεία. Μεταξύ 2017 και 2025 το ελληνικό Δημόσιο υπέγραψε 3.079 συμβάσεις συμβουλευτικών υπηρεσιών συνολικής αξίας άνω των 1,5 δισεκατομμυρίων ευρώ με ιδιωτικές εταιρείες. Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι το ποσό. Είναι η δομή αυτής της δαπάνης: μόλις το 1% των αναδόχων απορροφά το 96% των χρημάτων, ενώ περίπου έξι στις δέκα συμβάσεις έγιναν με απευθείας ανάθεση.

Τα στοιχεία αυτά δεν περιγράφουν απλώς μια διοικητική επιλογή. Περιγράφουν μια δομική μετατόπιση εξουσίας από το κράτος προς ένα περιορισμένο δίκτυο ιδιωτικών συμβουλευτικών εταιρειών.

Από τη γραφειοκρατία στη συμβουλοκρατία

Η κυβέρνηση διαφημίζει εδώ και χρόνια τη μείωση της γραφειοκρατίας ως βασικό πυλώνα της πολιτικής της. Ωστόσο, η πραγματικότητα δείχνει κάτι διαφορετικό: αντί για λιγότερη γραφειοκρατία, έχουμε περισσότερη «συμβουλοκρατία» – μια αυξανόμενη εξάρτηση της δημόσιας διοίκησης από εξωτερικούς συμβούλους για τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και συχνά μέχρι και τη συγγραφή δημόσιων πολιτικών.

Η εμπλοκή εξειδικευμένων συμβούλων σε σύνθετα έργα δεν είναι από μόνη της προβληματική. Σε κάθε σύγχρονο κράτος υπάρχουν περιπτώσεις όπου εξωτερική τεχνογνωσία είναι χρήσιμη. Το ζήτημα όμως προκύπτει όταν η χρήση συμβούλων παύει να είναι συμπληρωματική και γίνεται υποκατάσταση του ίδιου του κράτους.

Τότε προκύπτουν εύλογα ερωτήματα:

• Ποιος σχεδιάζει τελικά τη δημόσια πολιτική;
• Ποιος αξιολογεί την ποιότητα των παραδοτέων;
• Και κυρίως: ποιος λογοδοτεί για το δημόσιο χρήμα;

Το φαινόμενο της συγκέντρωσης

Η έρευνα καταγράφει ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό μοτίβο συγκέντρωσης. Ενώ πάνω από 1.200 εταιρείες εμφανίζονται στις συμβάσεις, η συντριπτική πλειονότητα της δαπάνης κατευθύνεται σε λίγες μεγάλες εταιρείες συμβούλων.

Η εικόνα αυτή δεν παραπέμπει σε ανοικτή αγορά υπηρεσιών, αλλά σε ένα ολιγοπωλιακό σύστημα αναθέσεων, στο οποίο συγκεκριμένοι παίκτες βρίσκονται διαρκώς στην κορυφή της κατανομής των έργων.

Σε μια οικονομία που υποτίθεται ότι λειτουργεί με όρους ανταγωνισμού, η τόσο έντονη συγκέντρωση δημιουργεί εύλογες υποψίες:
όχι απλώς για διοικητική ευκολία, αλλά για ένα σταθεροποιημένο πλέγμα προνομιακών σχέσεων μεταξύ κράτους και συγκεκριμένων ιδιωτικών συμφερόντων.

Η εμπειρία της αγοράς

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από την εμπειρία όσων δραστηριοποιούνται στον χώρο των μελετών και των συμβουλευτικών υπηρεσιών εδώ και δεκαετίες.

Η προσωπική μου υπόθεση εργασίας —μετά από τριάντα χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας στον χώρο— είναι ότι αν είχαμε πλήρη εικόνα των δαπανών για μελέτες και συμβουλευτικές υπεργολαβίες, θα εκπλησσόμασταν από το πραγματικό τους ύψος.

Ακόμη σημαντικότερο όμως είναι να γνωρίσουμε τους τελικούς αλλά και τους ενδιάμεσους αποδέκτες αυτών των δαπανών.

Οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν την ύπαρξη ενός cluster συμβούλων, όπου συγκεκριμένες ελληνικές μελετητικές εταιρείες συνυπάρχουν με τις λεγόμενες “Big 4”, σε μια ιδιότυπη ισορροπία κατανομής έργων.

Η εμπειρία της αγοράς δείχνει επίσης κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: η σχέση κόστους και πραγματικής αξίας των παραδοτέων έχει ξεφύγει από κάθε λογική.

Το κλειστό σύστημα επιρροής

Η συζήτηση δεν αφορά μόνο την οικονομική διάσταση.

Αφορά και ένα ευρύτερο σύστημα επιρροής. Ένα σύστημα στο οποίο εταιρείες συμβούλων, επικοινωνιακές εταιρείες και υπεργολάβοι λειτουργούν ως ένα cluster δομημένων συμφερόντων.

Στο πλαίσιο αυτό επηρεάζεται όχι μόνο η κατανομή των δημοσίων έργων, αλλά και:

• η διαμόρφωση του δημόσιου μηνύματος προς τους πολίτες
• η κατανομή της διαφημιστικής δαπάνης στα μέσα ενημέρωσης
• και τελικά η ίδια η πολιτική ατζέντα.

Έτσι διαμορφώνεται ένα κλειστό σύστημα χρηματοδότησης, το οποίο λειτουργεί με άφθονο δημόσιο χρήμα και περιορισμένους μηχανισμούς ελέγχου.

Η «μαύρη τρύπα» του ΥπερΤαμείου

Σε αυτή τη συζήτηση υπάρχει και μια πτυχή που παραμένει σχεδόν εκτός δημόσιας προσοχής: οι συμβάσεις που συνάπτουν οι φορείς του ΥπερΤαμείου, συμπεριλαμβανομένου του ΤΑΙΠΕΔ που ενσωματώθηκε τελευταία στο ΥπερΤαμείο.

Θα ήταν πραγματική συμβολή στη δημοκρατία και στη λογοδοσία να αποκτούσαμε μια πλήρη εικόνα των εξόδων αυτών των οργανισμών για συμβουλευτικές υπηρεσίες και μελέτες.

Διότι εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη θεσμικό παράδοξο:
αυτές οι δαπάνες δεν υπάγονται στον έλεγχο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, όπως συμβαίνει με τις υπόλοιπες δημόσιες δαπάνες στην ελληνική έννομη τάξη.

Η απουσία αυτού του ελέγχου δημιουργεί ένα θεσμικό κενό. Και το κενό αυτό γίνεται ακόμη πιο ανησυχητικό όταν συνδυάζεται με την ήδη διαπιστωμένη τάση συγκέντρωσης συμβάσεων σε περιορισμένο αριθμό εταιρειών.

Η ανάγκη εθνικής συζήτησης

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς αν η κυβέρνηση Μητσοτάκη δαπανά πολλά χρήματα σε συμβούλους.

Το πραγματικό ερώτημα είναι βαθύτερο:

Πού τελειώνει το κράτος και πού αρχίζει το δίκτυο ιδιωτικών συμβούλων που το περιβάλλει;

Η Ελλάδα χρειάζεται μια σοβαρή, διακομματική συζήτηση για τα όρια αυτού του μοντέλου διακυβέρνησης.
Μια συζήτηση που θα αφορά:

• τη διαφάνεια στις συμβάσεις συμβούλων
• την ενίσχυση των εσωτερικών ικανοτήτων της δημόσιας διοίκησης
• και τον θεσμικό επανακαθορισμό του ρόλου του ΥπερΤαμείου.

Γιατί όταν το κράτος μετατρέπεται σταδιακά σε διαχειριστή συμβάσεων προς ιδιώτες συμβούλους, τότε δεν μιλάμε απλώς για κακή διοίκηση.

Μιλάμε για μετασχηματισμό της ίδιας της δημοκρατικής διακυβέρνησης και σε εμπορευματοποίησης της Πολιτικής.

Υπονομεύοντας την Ευρωπαϊκή Στρατηγική της χώρας.

Η σιωπηλή, αλλά συνειδητή, κυβερνητική διολίσθηση.

Η κυβέρνηση δεν διακηρύσσει ανοιχτά κάποια “απομάκρυνση” από την ευρωπαϊκή στρατηγική. Την υπονομεύει, όμως, σιωπηλά και μεθοδικά, μέσα από επιλογές που σωρευτικά συγκροτούν μια σαφή κατεύθυνση: τη στρατηγική δέσμευση της χώρας στις σημερινές αμερικανικές επιλογές, ακόμη κι όταν αυτές έρχονται σε ευθεία αντίθεση με τις συλλογικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η στάση της Ελλάδας στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό για την αποανθρακοποίηση δεν ήταν μια ουδέτερη «τεχνική διαφοροποίηση». Ήταν πολιτική τοποθέτηση που απομάκρυνε τη χώρα από τον ευρωπαϊκό πυρήνα της πράσινης μετάβασης — σε τέτοιο βαθμό ώστε να αναγνωριστεί δημόσια από τον ίδιο τον Ντόναλντ Τραμπ. Όταν η «επιβράβευση» προέρχεται από τον βασικό πολέμιο της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής και ρυθμιστικής στρατηγικής, δύσκολα μπορεί να εκληφθεί ως διπλωματικό επίτευγμα.

Ενέργεια και υποδομές: από τη σύγκλιση στην εξάρτηση

Το ίδιο μοτίβο αποτυπώνεται στην ενεργειακή πολιτική. Ευρωπαϊκές εταιρείες ευρωπαϊκών συμφερόντων “εξωθήθηκαν”, στην ουσία, εκτός της διαδικασίας έρευνας υδρογονανθράκων στα ελληνικά θαλάσσια οικόπεδα, αφήνοντας το πεδίο αποκλειστικά σε εταιρείες αμερικανικών συμφερόντων. Η επιλογή αυτή δεν είναι ουδέτερη: ευνοεί τη διοχέτευση ακριβότερου αμερικανικού σχιστολιθικού αερίου στην Ευρώπη και υπονομεύει τόσο τη δυνατότητα εξόρυξης φυσικού αερίου σε αυτούς τους χώρους και γενικότερα αναζήτησης φθηνότερων περιφερειακών λύσεων όσο και τη συλλογική ευρωπαϊκή ενεργειακή αυτονομία.

Παράλληλα, η αυξανόμενη αμερικανική εμπλοκή σε κρίσιμες υποδομές — λιμάνια, logistics, μεταφορικούς κόμβους — δημιουργεί συνθήκες δομικής εξάρτησης και όχι στρατηγικής ισοτιμίας. Δεν πρόκειται για πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, αλλά για μονομερή στρατηγική μετατόπισης, με μακροπρόθεσμο κόστος.

Το Συμβούλιο Ειρήνης (Board of Peace) (για την Γάζα).

Ένα χαρακτηριστικό των επιλογών της χώρας είναι η συμμετοχή της, αρχικά ως «παρατηρητής» στο «Συμβούλιο Ειρήνης» (Board of Peace) του Ντόναλντ Τραμπ, την ίδια στιγμή που αρκετοί Ευρωπαίοι ηγέτες εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις, με τις περισσότερες μεγάλες δυνάμεις (Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία…) να αρνούνται τη συμμετοχή τους στην εναρκτήρια συνεδρίαση του.

Η ευθύνη της ελληνικής κυβέρνησης, οι “χρήσιμοι ηλίθιοι” εκ των ευρωσκεπτικιστών και η κοινωνική συνενοχή

Σε μια περίοδο βαθιάς γεωπολιτικής αναδιάταξης, όπου οι μεγάλες δυνάμεις επαναπροσδιορίζουν ρόλους και συμμαχίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να αποτελεί το μοναδικό υπερεθνικό εγχείρημα που επιχειρεί να συνδυάσει δημοκρατία, κοινωνική συνοχή, ρυθμισμένη αγορά και θεσμική ισορροπία συμφερόντων. Κι όμως, αντί αυτή η ιδιαιτερότητα να αποτελεί πηγή στρατηγικής αυτοπεποίθησης, μετατρέπεται ολοένα και συχνότερα σε στόχο συστηματικής απαξίωσης.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο εγχώριος ευρωσκεπτικισμός λειτουργεί ως πολιτικό εργαλείο. Δημοσιολογούντες και αναλυτές που παρουσιάζουν την Ευρώπη ως «παρακμάζουσα» ή «ανίκανη», συμβάλλουν στη νομιμοποίηση αυτής της στρατηγικής μετατόπισης.

Δεν πρόκειται απλώς για καλοπροαίρετη κριτική προς τις αδυναμίες της Ένωσης. Πρόκειται για έναν μεθοδευμένο “ευρωσκεπτικισμό”, ο οποίος – σε αγαστή συνέργεια με τον ενεργό στη χώρα “αντιευρωπαϊσμό” – λειτουργεί αντικειμενικά ως προθάλαμος ενός άκριτου φιλοατλαντισμού, τραμπικής κοπής. Και εδώ ακριβώς ανακύπτει μια σοβαρή, πολιτική ευθύνη: η ευθύνη της σημερινής ελληνικής κυβέρνησης και ενός πλέγματος πολιτικών, οικονομικών και μιντιακών συνοδοιπόρων της.

Αποσιωπούν ότι η Ευρώπη παραμένει παγκόσμιος ηγέτης σε κρίσιμους κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας, στη βιομηχανία, στη ρύθμιση της ψηφιακής οικονομίας, στην προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων και στο περιβάλλον. Υποβαθμίζουν σκόπιμα το γεγονός ότι το λεγόμενο «επενδυτικό έλλειμμα» στις τεχνολογίες αιχμής αποτελεί αναγνωρισμένο πρόβλημα που αντιμετωπίζεται θεσμικά – όχι ένδειξη συνολικής αποτυχίας.

Ιδιαιτέρως προβληματική είναι και η στάση αυτής της μερίδας πολιτών που, ενώ διαφωνεί, επιλέγει τη σιωπή. Η ανοχή, η αποστασιοποίηση και η λογική «δεν αλλάζει τίποτα» λειτουργούν ως σιωπηρή συνενοχή. Σε κρίσιμες καμπές, η ουδετερότητα δεν είναι ουδέτερη· ευνοεί την κυρίαρχη στρατηγική, ακόμη κι αν αυτή υπονομεύει μακροπρόθεσμα τα συλλογικά συμφέροντα.

Ευρώπη ή αποδιάρθρωση

Το διακύβευμα δεν είναι Ευρώπη ή Αμερική, ούτε μια ανόητη αντιπαράθεση πολιτισμών. Ένας άγονος αντιαμερικανισμός δεν πρόκειται να προσφέρει τίποτα. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν η Ελλάδα θα επενδύσει σε μια ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομίας, δημοκρατικής ρύθμισης και συλλογικής ισχύος ή αν θα διολισθήσει σε έναν αποσπασματικό φιλοτραμπισμό, όπου τα εθνικά συμφέροντα συγχέονται με τις βραχυπρόθεσμες επιδιώξεις τρίτων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι τέλεια. Είναι, όμως, το μοναδικό πλαίσιο μέσα στο οποίο χώρες όπως η Ελλάδα μπορούν να έχουν φωνή, προστασία και προοπτική. Όσοι την απαξιώνουν συστηματικά — και όσοι σιωπούν ενώ βλέπουν τη στρατηγική απόκλιση να παγιώνεται — δεν είναι απλώς κριτικοί. Είναι, αντικειμενικά, συνοδοιπόροι μιας πορείας που οδηγεί σε λιγότερη κυριαρχία, περισσότερη εξάρτηση και πολιτική αποδιοργάνωση.

Η επιλογή, λοιπόν, είναι πολιτική και βαθιά αξιακή: ευρωπαϊκή σύγκλιση με αυτοπεποίθηση ή εθνική αποδιοργάνωση με πρόσχημα τον ευρωσκεπτικισμό και την υποδούλωσή μας στην υποτιθέμενη εξαναγκαστική προσαρμογή στη συγκυρία.

Ο νοτιάς δεν είναι έκπληξη: Η θάλασσα "θυμάται". Ας μην καμωνόμαστε πως δεν το ξέραμε.

 

Τα πρόσφατα έντονα καιρικά φαινόμενα που έπληξαν πολλές παράκτιες περιοχές της χώρας και ιδιαίτερα νησιά του Αιγαίου, ανέδειξαν για ακόμη μία φορά τις διαχρονικές αδυναμίες στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, διαχειριζόμαστε και «αξιοποιούμε» τον παράκτιο χώρο.

Στη Χίο, το φαινόμενο ήταν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό. Η θάλασσα εισέβαλε σε χώρους που εδώ και χρόνια είχαν μετατραπεί σε «δεδομένη» στεριά. Όχι επειδή η φύση έγινε ξαφνικά πιο επιθετική, αλλά επειδή εμείς γίναμε πιο επιθετικοί απέναντί της. Γιατί η φύση δεν ξεχνά. Θυμάται τις παλιές ακτογραμμές, θυμάται τις ζώνες εκτόνωσης των κυμάτων, θυμάται πού ανήκε ο χώρος πριν τον τσιμεντώσουμε, τον ασφαλτοστρώσουμε ή τον «αξιοποιήσουμε».

Ένας δυνατός νοτιάς ήταν αρκετός για να φέρει τη θάλασσα εκεί όπου κάποιοι είχαν πειστεί —ή ήθελαν να πιστεύουν— ότι δεν θα φτάσει ποτέ. Δρόμοι πλημμυρισμένοι, κατασκευές κατεστραμμένες, υποδομές εκτεθειμένες.

Ο νοτιάς δεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά, ούτε πρόκειται για φαινόμενο που δεν θα ξανασυμβεί. Αντιθέτως, αποτελεί γνωστό, επαναλαμβανόμενο και απολύτως προβλέψιμο στοιχείο της τοπικής κλιματολογίας. Και, φυσικά, η συνήθης απορία: «πώς έγινε αυτό;»

Αυτό που αποδείχθηκε και πάλι είναι ότι ο σχεδιασμός —ή μάλλον η απουσία του— συνεχίζει να αντιμετωπίζει τα φυσικά φαινόμενα ως «εξαιρέσεις» και όχι ως παραμέτρους που οφείλουν να ενσωματώνονται στον χωροταξικό και αναπτυξιακό σχεδιασμό. Η Πολιτεία και η τοπική αυτοδιοίκηση, σε όλα τα επίπεδα, φέρουν σοβαρές ευθύνες για τη διαχρονικά πλημμελή ρυθμιστική παρουσία τους στις παράκτιες ζώνες, για την έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού ανθεκτικότητας των υποδομών και για την ανοχή —συχνά σιωπηρή— πρακτικών που μετακινούν σταδιακά τα όρια μεταξύ στεριάς και θάλασσας.

Στη Χίο, όπως και αλλού, η τοπική αυτοδιοίκηση έχει επιτρέψει επί χρόνια την παγίωση χρήσεων και κατασκευών σε ζώνες που είναι εκτεθειμένες στη δυναμική της θάλασσας. Παρεμβάσεις προσωρινού χαρακτήρα μετατράπηκαν σε μόνιμες, ενώ η τουριστική και εμπορική αξιοποίηση του παράκτιου χώρου αντιμετωπίστηκε συχνά ως αυτονόητη αναπτυξιακή επιλογή, χωρίς επαρκή αξιολόγηση κινδύνου. Όταν, όμως, τα φυσικά φαινόμενα επανέρχονται —όπως πάντοτε έκαναν— οι ίδιες αυτές επιλογές εμφανίζονται εκ των υστέρων ως «απρόβλεπτες».

Ωστόσο, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται αποκλειστικά στις ευθύνες του κράτους και της αυτοδιοίκησης. Η κοινωνία των πολιτών έχει επίσης μερίδιο ευθύνης. Η ανοχή, η σιωπηρή αποδοχή ή ακόμη και η διεκδίκηση εκτεταμένης εκμετάλλευσης των ακτών, χωρίς σεβασμό στα φυσικά τους όρια, συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας ψευδούς αίσθησης ασφάλειας. Όταν η θάλασσα υποχωρεί, θεωρούμε ότι «κερδίσαμε χώρο». Όταν επιστρέφει, μιλάμε για καταστροφή.

Γιατί δεν είναι μόνο το κράτος που «δεν προστάτευσε». Είναι και οι πολίτες που απαίτησαν να χτίσουν δίπλα στο κύμα, να λειτουργούν επιχειρήσεις πάνω στην άμμο, να μετατρέπουν τις ακτές σε μόνιμους χώρους εκμετάλλευσης παντός καιρού. Είναι εκείνοι που χειροκρότησαν την «ανάπτυξη» όταν τους εξυπηρετούσε και θυμήθηκαν το κράτος μόνο όταν το νερό μπήκε στην «ιδιοκτησία» τους.

Οι ακτές δεν είναι σταθερές επιφάνειες προς μόνιμη κατάληψη. Είναι ζώνες μετάβασης, με φυσική μεταβλητότητα και σαφή όρια ανοχής. Η κλιματική αλλαγή ενισχύει την ένταση των φαινομένων, αλλά δεν αναιρεί την ιστορική εμπειρία: οι νοτιάδες, οι κυματισμοί και οι θαλάσσιες εισβολές ήταν πάντοτε μέρος της πραγματικότητας στο Αιγαίο.

Αν τα πρόσφατα γεγονότα πρόκειται να έχουν κάποιο θετικό αποτέλεσμα, αυτό δεν μπορεί να είναι άλλο από μια πιο ώριμη θεσμική και κοινωνική προσέγγιση στον παράκτιο χώρο. Με σαφείς κανόνες, με σχεδιασμό ανθεκτικότητας, αλλά και με την αναγνώριση ότι η ανάπτυξη χωρίς όρια δεν είναι ανάπτυξη — είναι πρόσκαιρη μετατόπιση του κόστους στο μέλλον.

Αν κάτι μας δίδαξαν τα γεγονότα των τελευταίων ημερών, στη Χίο και αλλού, είναι ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο θέμα έργων και σχεδίων. Είναι και θέμα νοοτροπίας. Χωρίς έναν στοιχειώδη σεβασμό στα φυσικά όρια, καμία πολιτική προστασία δεν αρκεί. Και χωρίς κοινωνική αυτοκριτική, κάθε καταγγελία προς το κράτος ακούγεται μισή.

Ο νοτιάς δεν μας αιφνιδίασε. Μας υπενθύμισε, απλώς, όσα επιλέξαμε να αγνοούμε.

Η φύση δεν “εκδικείται”, τουλάχιστον στην προκείμενη περίπτωση...

Υπενθυμίζει… Το ερώτημα είναι αν αυτή τη φορά θα μπορέσουμε να πείσουμε εαυτούς και αλλήλους να μην το ξαναξεχάσουμε.

Αντιθεσμικές συμπεριφορές χωρίς άλλοθι και αίσθηση θεσμικής ευθύνης.

Το πρόσφατο περιστατικό αντιθεσμικής ενημέρωσης υπουργού από αστυνομικό όργανο, με αφορμή μήνυση που κατατέθηκε εις βάρος του, δεν αποτελεί ένα ατυχές στιγμιότυπο, ούτε μια γραφική παρεκτροπή. Αποτελεί, αντιθέτως, τη συμπύκνωση μιας ολόκληρης πολιτικής νοοτροπίας: της αντίληψης ότι η εξουσία δεν δεσμεύεται ουσιαστικά από θεσμικούς κανόνες, αλλά κινείται σε ένα άτυπο πεδίο προνομίων, διαρροών και «φιλικών» διευθετήσεων.

Ας ξεκαθαριστεί εξαρχής: η πολιτική πρακτική, το ύφος και η συνολική θεσμική αντίληψη της κας Κωνσταντοπούλου δεν είναι του τύπου μου. Η συχνή εργαλειοποίηση των θεσμών, η προσωποκεντρική αντιπαράθεση και η οριακή συμπεριφορά της στο κοινοβουλευτικό πεδίο έχουν υποστεί — δικαίως— σκληρή κριτική. Όμως εδώ δεν κρίνεται εκείνη.

Κρίνεται η κυβέρνηση. Και, πρωτίστως, κρίνεται η ποιότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης.

Διότι το γεγονός ότι αστυνομικό όργανο παραβίασε τη μυστικότητα της ποινικής προδικασίας, για να ενημερώσει τον μηνυόμενο υπουργό, συνιστά σοβαρότατο θεσμικό ατόπημα. Το ότι ο υπουργός αποδέχθηκε αυτή την ενημέρωση χωρίς καμία επιφύλαξη και στη συνέχεια την κοινοποίησε δημοσίως, μάλιστα με περιπαικτικό και υποτιμητικό τόνο, αποκαλύπτει κάτι πολύ βαθύτερο: μια εδραιωμένη αίσθηση ατιμωρησίας. Την αίσθηση ότι η θεσμική τάξη δεν είναι δεσμευτική για όσους βρίσκονται «εντός συστήματος».

Και δεν πρόκειται για μεμονωμένο φαινόμενο.

• Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος απειλεί δημοσιογράφο κατά την επίσημη ενημέρωση, επειδή του απευθύνθηκαν ερωτήματα για ζήτημα μείζονος δημοσίου ενδιαφέροντος, επικαλούμενος νομικές ιδιότητες και εφευρίσκοντας ανύπαρκτες ποινικές κατηγορίες. 
• Υπουργοί παρεμβαίνουν δημοσίως σε εκκρεμείς ποινικές διαδικασίες, αφήνοντας υπαινιγμούς για πρόσωπα και ρόλους (δικηγόρους υπεράσπισης), υπονομεύοντας στην πράξη τη διάκριση των εξουσιών. 
• Θεσμικοί παράγοντες διαρρέουν περιεχόμενο ιδιωτικών συναντήσεων και πολιτικών εκτιμήσεων (Πρόεδρος της Δημοκρατίας), μετατρέποντας κορυφαίους θεσμούς σε πεδίο ανεπίσημου πολιτικού σχολιασμού.

Το μοτίβο είναι σταθερό και ανησυχητικό: απαξίωση της θεσμικής διαδικασίας, υποκατάσταση της θεσμικής λειτουργίας από προσωπικές σχέσεις και επικοινωνιακή διαχείριση, χρήση της εξουσίας χωρίς αυτοσυγκράτηση και χωρίς επίγνωση ορίων.

Σε αυτό το σημείο, η πολιτική ευθύνη παύει να είναι αφηρημένη ή συλλογική και γίνεται απολύτως προσωπική. Ο Πρωθυπουργός δεν είναι απλώς επικεφαλής της κυβέρνησης· είναι ο κατεξοχήν εγγυητής της θεσμικής συμπεριφοράς των υπουργών και των κυβερνητικών στελεχών. Όταν τέτοια φαινόμενα επαναλαμβάνονται με τέτοια συχνότητα, δεν μπορούν να αποδοθούν ούτε σε «κακές στιγμές» ούτε σε «υπερβάλλοντα ζήλο» συνεργατών. Αντανακλούν το ύφος, την κουλτούρα και —κυρίως— τα όρια που θέτει ή δεν θέτει η κορυφή της εκτελεστικής εξουσίας.

Και εδώ καταρρέει οριστικά το αφήγημα περί "κεντρώας", μετριοπαθούς και θεσμικά ευαίσθητης διακυβέρνησης. Η πολιτική του Κέντρου δεν είναι επικοινωνιακή ταυτότητα, ούτε branding εξουσίας. Είναι κουλτούρα θεσμικών ορίων, σεβασμού στη διάκριση των εξουσιών, ανοχής στη θεσμική τριβή και αποδοχής του ελέγχου. Όταν η εξουσία αντιδρά στην κριτική με απειλές, στις δικαστικές διαδικασίες με παρεμβάσεις και στους θεσμούς με περιφρόνηση, τότε δεν έχουμε απλώς διολίσθηση· έχουμε συνειδητή απομάκρυνση από τον πυρήνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Όμως η ευθύνη δεν εξαντλείται στην κυβέρνηση. Βαραίνει και τα μέσα ενημέρωσης, τους δημοσιογράφους και ένα ευρύτερο σώμα των "δημοσιολογούντων" στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η κανονικοποίηση της θεσμικής εκτροπής, η υποβάθμιση σοβαρών ζητημάτων σε επικοινωνιακό θόρυβο, η επιλεκτική σιωπή ή η μετατροπή της αυθαιρεσίας σε «πολιτικό lifestyle» λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής της αλαζονείας της εξουσίας. Όταν η παραβίαση θεσμών δεν αναδεικνύεται ως πρόβλημα δημοκρατίας αλλά ως επεισόδιο πολιτικού κουτσομπολιού, τότε τα μέσα παύουν να λειτουργούν ως θεσμικός έλεγχος και μετατρέπονται σε μηχανισμό εξοικείωσης με την εκτροπή.

Παράλληλα, η ευθύνη βαραίνει και εκείνο το μέρος της κοινωνίας που πίστεψε —και στήριξε— το αφήγημα του κεντρώου εκσυγχρονισμού, θεωρώντας ότι η θεσμική κανονικότητα είναι δεδομένη και δεν απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση. Η δημοκρατία δεν εκχωρείται άπαξ με μια ψήφο. Συντηρείται καθημερινά, με κριτική στάση, απαίτηση λογοδοσίας και άρνηση ανοχής στην αυθαιρεσία, ακόμη και —ή ιδίως— όταν προέρχεται από «τους δικούς μας».

Η συσσώρευση θεσμικών απρεπειών γεννά αναπόφευκτα πολιτική ύβρη. Και η ύβρις παράγει αλαζονεία, υπεροψία και την επικίνδυνη πεποίθηση ότι δεν υπάρχουν όρια. Ότι δεν υπάρχει φρένο. Ότι η εξουσία αυτονομιμοποιείται.

Σε αυτό το περιβάλλον, κάθε συζήτηση περί συνταγματικής αναθεώρησης, θεσμικών μεταρρυθμίσεων ή εκσυγχρονισμού του κράτους καθίσταται προσχηματική. Οι θεσμοί δεν θωρακίζονται με ρητορική, αλλά με συμπεριφορά. Και η συμπεριφορά της παρούσας διακυβέρνησης δείχνει, με ανησυχητική συνέπεια, ότι η συναίσθηση θεσμικής ευθύνης δεν είναι απλώς ανεπαρκής. Είναι επικίνδυνα απούσα.

Μια πρώτη αποτίμηση για τη συνάντηση της Άγκυρας: “ήρεμα νερά” και διαχείριση χρόνου. Τα ανοιχτά ερωτήματα.

Η συνάντηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στο πλαίσιο της 6ης συνεδρίασης του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας, παρήγαγε κάτι ουσιαστικό: την ωφέλιμη σταθερότητα.

Παρήγαγε επίσης κάτι αναμενόμενο: παράλληλους μονόλογους στα δύσκολα.

Το ερώτημα δεν είναι “γιατί λοιπόν έγινε αυτή η συνάντηση;”. Προφανώς και σωστά έγινε.

Το ερώτημα είναι αν κάτι και τι είναι αυτό που δεν έγινε καλά…

Και ακολούθως — όπως έχουν τα πράγματα πώς πρέπει να εξελιχθεί η επόμενη φάση.

---

Τα «ήρεμα νερά» (και προφανώς ο “ήρεμος εναέριος χώρος”) ως κεκτημένο — όχι ως στρατηγική

Η κοινή δήλωση επανέλαβε τη δέσμευση για φιλικές σχέσεις, καλή γειτονία, αποφυγή κλιμάκωσης, ενίσχυση διαύλων επικοινωνίας και συνεργασία με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο και τον Χάρτη του ΟΗΕ. Παρήχθησαν επτά επιμέρους συμφωνίες: από πολιτισμό και επενδύσεις έως έρευνα, σεισμική ετοιμότητα και ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης–Σμύρνης.

Αυτά δεν είναι αμελητέα. Η «θετική ατζέντα» αποδίδει. Το εμπόριο διευρύνεται, οι τεχνικές συνεργασίες ενισχύονται, οι μηχανισμοί επικοινωνίας λειτουργούν. Τα «ήρεμα νερά» (συμπεριλαμβάνουμε στην έννοια αυτή πάντα και τον εναέριο χώρο) είναι πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο.

Αλλά τα «ήρεμα νερά» δεν είναι από μόνα τους στρατηγική. Είναι συνθήκη μέσα στην οποία οφείλει να αναπτυχθεί στρατηγική.

---

Τα δύσκολα: αγγίχθηκαν — έμεινε όμως χωρίς οδικό χάρτη η διαδικασία διευθέτησής τους.

Στις δημόσιες δηλώσεις, αποτυπώθηκε η απόσταση:
Ο Τούρκος πρόεδρος μίλησε για ζητήματα που «δεν είναι άλυτα, αν υπάρχει διάθεση διαλόγου». Ο Έλληνας πρωθυπουργός επανέλαβε ότι η Ελλάδα αναγνωρίζει ως μόνη διαφορά την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, η οποία «θα μπορούσε να οδηγηθεί στο Δικαστήριο, με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας».

Η αναφορά στο ενδεχόμενο δικαστικής επίλυσης είναι θεσμικά σημαντική. Όμως παρέμεινε στο επίπεδο διατύπωσης αρχής. Δεν υπήρξε οδικός χάρτης. Δεν υπήρξε σαφής περιγραφή επόμενου βήματος. Δεν υπήρξε χρονοδιάγραμμα.

Έτσι, η εικόνα που διαμορφώθηκε είναι γνώριμη: συμφωνούμε ότι διαφωνούμε, διατηρούμε το κλίμα, μεταθέτουμε την ουσία.

Αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αποτυχία. Μπορεί, όμως, να είναι μια κατάσταση στασιμότητας, ως αποτέλεσμα τακτικής διολισθήσεως στη δομική ακινησία.

---

Η θετική ατζέντα προχωρά — η στρατηγική όμως μένει ασαφής

Η συνάντηση κατέγραψε πρόοδο σε χαμηλή πολιτική: οικονομία, μεταφορές, ενέργεια, έρευνα, ΜΟΕ, μεταναστευτικό. Αυτά ενισχύουν την εμπιστοσύνη και μειώνουν τον κίνδυνο ατυχήματος.

Όμως η ουσία των ελληνοτουρκικών διαφορών —οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, εύρος αξιώσεων, μηχανισμός οριστικής διευθέτησης— παραμένει σε επίπεδο γενικών διακηρύξεων.

Η κυβέρνηση επιλέγει να επενδύει στη διατήρηση ενός ήρεμου κλίματος. Αυτό είναι θεμιτό. Εκεί που γεννάται κριτικό ερώτημα είναι αλλού:

Υπάρχει προετοιμασία για τη μετάβαση από το «κλίμα» στην επιλογή οδικού χάρτη για τη διευθέτηση των διαφορών;

Και αυτή είναι μια κριτική προς την κυβέρνηση αλλά και τις λοιπές πολιτικές δυνάμεις του συνταγματικού τόξου, στο βαθμό που τους αναλογεί.

Δεν έχει παρουσιαστεί εθνική στρατηγική με σαφή περιγραφή:

• πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί ένα συνυποσχετικό,
• ποια ζητήματα τελικά και καταγεγραμμένα, είναι διαπραγματεύσιμα και ποια όχι,
• ποιο είναι το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου θα κινηθεί μια τέτοια διαδικασία.

Η κοινωνία πρέπει να κληθεί να επιλέξει και να πάρει θέση μέσα από έναν ειλικρινή διάλογο με πραγματικά δεδομένα και όχι με παιχνίδια επικοινωνιακών στρεβλώσεων και στρεψοδικίες — χωρίς να γνωρίζει, θα οργιάζουν οι ψεκασμένες αναφορές και οι πατριδοκάπηλοι μανιχαϊσμοί.

Αυτό δεν είναι ζήτημα «σκληρότητας» ή «υποχώρησης». Είναι ζήτημα πολιτικής ειλικρίνειας και στρατηγικής βάθους.

---

Η ευρωπαϊκή διάσταση: η επιλογή που δεν πρέπει να μείνει υπαινικτική

Ζούμε σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αναζητεί νέες μορφές συνεργασίας με την Τουρκία — ιδίως σε ζητήματα ασφάλειας και αμυντικής βιομηχανίας. Οι γεωπολιτικές ισορροπίες μεταβάλλονται. Η περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας επανασχεδιάζεται.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα δεν μπορεί να κινηθεί μόνη της. Οφείλει να επιμείνει σε μια σαφή ευρωπαϊκή αγκύρωση της διαδικασίας.

Η αναφορά στο διεθνές δίκαιο στην κοινή δήλωση είναι θετική. Όμως χρειάζεται σαφέστερη ευρωπαϊκή πολιτική πλαισίωση:

• σύνδεση προόδου στον διάλογο με την ευρωτουρκική ατζέντα,
• αξιοποίηση της ευρωπαϊκής θεσμικής εγγύησης ως παράγοντα σταθερότητας.

Η επιλογή «Ευρώπη» δεν είναι ιδεολογική προτίμηση. Είναι στρατηγική ασφάλειας.

Μπορεί να κάποιοι/ες να αξιολογούν ως θετικό ότι αυτή τη στιγμή η ελληνική κυβέρνηση φέρεται ως η πλέον φιλοαμερικανή κυβέρνηση στην Ευρώπη, αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να επιτρέψουμε να αποβεί σε βάρος της ευρωπαϊκής προοπτικής…

---

Τι σημαίνει επόμενη φάση

Για να αφήσει η συνάντηση της Άγκυρας ουσιαστικό αποτύπωμα, η επόμενη φάση δεν μπορεί να περιοριστεί στο αποτέλεσμα του καλού «κλίματος». Χρειάζεται περεταίρω:

1. Σαφή διατύπωση στόχου για την κύρια διαφορά.
2. Προετοιμασία εθνικής συναίνεσης σε επίπεδο πολιτικών δυνάμεων.
3. Ενημέρωση της κοινωνίας για τα πιθανά σενάρια επίλυσης.
4. Χρονικό ορίζοντα.

Ο διάλογος δεν αποδυναμώνει τη χώρα μας.

Μπορεί όμως να την αποδυναμώνει η ψευδαίσθηση ότι αυτός ο διαρκής διάλογος εξελίσσεται χωρίς να παράγει αποτέλεσμα.

---

Ένας ρεαλισμός χωρίς αυταπάτες

Η συνάντηση Μητσοτάκη–Ερντογάν απέδειξε ότι οι δύο χώρες μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς ένταση. Αυτό είναι σημαντικό.

Απέδειξε επίσης ότι η απόσταση στις βασικές θέσεις παραμένει. Αυτό είναι δεδομένο.

Η πολιτική πρόκληση τώρα δεν είναι να νοιώσουμε ικανοποιητικά για το καλό «κλίμα» ούτε όμως να υποβαθμίσουμε την αξία και σημασία του. Η πρόκληση είναι να μετατρέψουμε τη σταθερότητα σε δομημένη διαδικασία διευθέτησης των διαφορών μας με τη γείτονα χώρα.

Ο ρεαλισμός δεν είναι κυνισμός. Είναι η αποδοχή ότι τα προβλήματα δεν εξαφανίζονται με τελετουργίες συναντήσεων — προφανώς ούτε λύνονται με συνθήματα άγονης εθνο-πατριδοκαπηλίας.

Ο διάλογος πρέπει να συνεχιστεί. Όχι ως τελετουργία.
Αλλά ως συνειδητή, θεσμικά οργανωμένη και πολιτικά προετοιμασμένη πορεία προς λύσεις.

Με την κοινωνία σε γνώση και με το πολιτικό σύστημα σε πλαίσιο συνεννόησης του όποιου δυνατού βαθμού.

Και εκεί θα κριθεί τελικά η κυβερνητική στρατηγική.