Χίος: τα ένοχα ψευτοδιλήμματα, οι νεκροί και το κράτος δικαίου

Χθες, στη θάλασσα της Χίου, δεκαπέντε άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Πριν ακόμη στεγνώσει το αλάτι στα βράχια, στήθηκε το γνώριμο επικοινωνιακό σκηνικό: «με το Λιμενικό ή με τους διακινητές;». Ένα δίλημμα τόσο βολικό, όσο και άθλιο. Γιατί σβήνει από το κάδρο τους νεκρούς και θολώνει τη μόνη συζήτηση που οφείλει να γίνει σε μια δημοκρατία: τη συζήτηση για την ευθύνη της κυβέρνησης, του κράτους και τον έλεγχο των οργάνων τους.

Δεν υπάρχει τέτοιο δίλημμα. Η Ελληνική Δημοκρατία οφείλει να είναι με τη νομιμότητα. Και σε μια δικαιοκρατούμενη πολιτεία, όλοι όσοι ασκούν εξουσία ελέγχονται. Πολύ περισσότερο τα σώματα ασφαλείας, όταν επιχειρούν σε πεδία όπου η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην επιβολή του νόμου και την παραβίασή του μπορεί να κοστίσει ζωές.

Το να διακρίνουμε “ευθύνες” δεν είναι «ενάντια στο Λιμενικό»· είναι δημοκρατική υποχρέωση των θεσμών ενός κράτους με νόμους. Άλλο ο εντολέας που εγκρίνει σχεδιασμούς και δίνει κατευθύνσεις. Άλλο το όργανο που εκτελεί. Άλλο ο άνθρωπος που υφίσταται τις συνέπειες. Και άλλο οι εγκληματίες διακινητές...
Εκτελεστική εξουσία, Λιμενικό Σώμα – Ελληνική Ακτοφυλακή, παράτυποι μετανάστες, διακινητές: τέσσερις διαφορετικοί ρόλοι, τέσσερα διαφορετικά πεδία ευθύνης. Το να τα συγχέουμε όλα σε ένα θολό «ή μαζί μας ή με τους διακινητές» δεν είναι επιχείρημα· είναι στρεψοδικία.

Η χώρα μας έχει ήδη βρεθεί αντιμέτωπη με τα όρια της νομιμότητας στη θάλασσα. Η καταδίκη για τα γεγονότα στο Φαρμακονήσι από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υπενθυμίζει ότι οι “επιχειρήσεις αποτροπής” δεν βρίσκονται εκτός δικαστικού ελέγχου. Τα όσα συνέβησαν στην Πύλο και η δικαστική διερεύνηση πράξεων και παραλείψεων υπενθυμίζουν ότι, αργά ή γρήγορα, τα πραγματικά περιστατικά βγαίνουν στο φως. Γι’ αυτό και δεν είμαστε τόσο ευεπίφοροι στο να αποδεχόμαστε ανεπιφύλακτα τις “πρώτες” εκδοχές των Αρχών, όσο καλοδουλεμένες επικοινωνιακά κι αν είναι.

Όμως η χθεσινή τραγωδία φέρνει στην επιφάνεια και κάτι ακόμη, πιο άβολο: την επιχειρησιακή γύμνια που μετατρέπει την “αποτροπή” σε ρώσικη ρουλέτα τη νύχτα.

Όπως ανέδειξε στη Βουλή ο Βουλευτής Χίου του ΠΑΣΟΚ, Σταύρος Μιχαηλίδης —με τη εμπειρία του πρώην αξιωματικού και λιμενάρχη στο νησί— το συμβάν έλαβε χώρα εντός εθνικών χωρικών υδάτων, λίγες εκατοντάδες μέτρα από τη στεριά. Αυτό από μόνο του λέει κάτι συντριπτικό: το σκάφος δεν εντοπίστηκε έγκαιρα πριν περάσει τη νοητή θαλάσσια γραμμή των συνόρων.

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ότι δεν υπάρχει σε λειτουργία, σε πραγματικό χρόνο, ένα ολοκληρωμένο σύστημα ηλεκτρονικής θαλάσσιας επιτήρησης. Ότι τελικά «βλέπει» ό,τι προλάβει να δει το ανθρώπινο μάτι, μέσα στο σκοτάδι, με ταχύτητες, με καιρό, με άγχος, με πίεση. Και τότε —όταν το σκάφος είναι ήδη μέσα— το πρόβλημα πέφτει ολόκληρο στις πλάτες του κυβερνήτη και του πληρώματος του σκάφους του Λιμενικού.

Εκεί αρχίζει το πιο επικίνδυνο σημείο της αλυσίδας:
όλα τα επίπεδα ιεραρχίας, φυσικής και πολιτικής, απαιτούν «να αποτραπεί η αποβίβαση με κάθε τρόπο».

Χωρίς μέσα. Χωρίς χρόνο. Χωρίς περιθώρια.

Και τότε, πράγματι, η αποτροπή γίνεται σύγκρουση. Και η σύγκρουση γίνεται θάνατος.

Εδώ η ευθύνη ανεβαίνει καθαρά προς τα πάνω.

Αντί γι’ αυτό, έχουμε το γνώριμο μοτίβο: νύχτα, ταχύτητα, ένταση, πίεση «να μην περάσουν», και στο τέλος πνιγμένοι άνθρωποι και λιμενικοί μπλεγμένοι σε δικαστικές περιπέτειες, μόνοι.

Η τραγωδία της Χίου είναι το χρονικό «προαναγγελθέντων θανάτων» όχι μόνο λόγω της ιδεολογίας της αποτροπής, αλλά και λόγω της κρατικής ανεπάρκειας στα στοιχειώδη μέσα που θα έκαναν την αποτροπή ασφαλή όπως δείχνει η τεκμηρίωση του Βουλευτή κου Μιχαηλίδη..

Ναι, τα σύνορα πρέπει να φυλάσσονται.
Αλλά η αποτροπή δεν γίνεται με θανάτους. Γίνεται με μέσα, με εκπαίδευση, με εργαλεία, με κανόνες εμπλοκής που λένε «κράτει» όταν το σκάφος είναι ήδη στην ακτή και κουβαλά δεκάδες ζωές.

Υπό το καθεστώς του κράτους δικαίου και του ανθρωπισμού που συγκροτούν τον νομικό πολιτισμό της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Έναν πολιτισμό που στηρίζεται στην “αναλογικότητα”: η παράτυπη είσοδος σε καιρό ειρήνης δεν μπορεί να έχει ως «ποινή» τον θάνατο στη θάλασσα. Η Δύση — στην οποία επιμένουμε να ανήκουμε — έχει απορρίψει τη θανατική ποινή ως βάρβαρη. Πολύ περισσότερο, δεν μπορεί να την αποδέχεται σιωπηρά ως αποτέλεσμα πρακτικών αποτροπής.

Αν επιχειρήσουμε να δούμε σε ποιο ιδεολογικό κλίμα διαμορφώνονται αυτές οι πρακτικές, θα διακρίνουμε ένα υπόβαθρο αυταρχικής «λογικής συνόρων» που θυμίζει το πνεύμα του U.S. Immigration and Customs Enforcement (ICE): η ασφάλεια ως υπέρτατη αξία που απορροφά κάθε άλλη, ο άνθρωπος ως απειλή πριν γίνει πρόσωπο, ο έλεγχος ως αυτοσκοπός. Αυτή η μετατόπιση προς τον Τραμπισμό, δεν είναι τεχνική· είναι βαθιά πολιτική και ιδεολογική. Και στη χώρα μας φαίνεται να προϋπήρχε, ως υπόβαθρο εντολών, στη δράση μηχανισμών αποτροπής, όπως το Λιμενικό Σώμα, πριν τη δεύτερη θητεία του Τραμπ. Από την αρχή των κυβερνήσεων του κου Μητσοτάκη.

Για το Λιμενικό Σώμα – Ελληνική Ακτοφυλακή, ο σεβασμός στη νομιμότητα είναι και ασπίδα τιμής. Αν οι ενέργειες ήταν απολύτως σύννομες, η πλήρης, ανεξάρτητη και διαφανής διερεύνηση θα το αποδείξει. Αν όχι, πάλι η διερεύνηση είναι ο μόνος δρόμος. Σε κάθε περίπτωση, ο έλεγχος δεν είναι εχθρότητα· είναι προϋπόθεση δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Μέχρι τότε, ας αφήσουμε στην άκρη τα ψευδή διλήμματα. Ας μιλήσουμε για τους δεκαπέντε νεκρούς ανθρώπους. Και ας θυμηθούμε ότι σε μια δημοκρατία, η ευθύνη ανεβαίνει προς τα πάνω: σε όσους σχεδιάζουν, εγκρίνουν και κατευθύνουν. Γιατί, στο τέλος, αυτό που κρίνεται δεν είναι μια επιχείρηση στη θάλασσα.

Η χώρα μας δεν μπορεί να επικαλείται το κράτος δικαίου και την ευρωπαϊκή της ταυτότητα και ταυτόχρονα να συνηθίζει τον ήχο του νερού που κλείνει πάνω από ανθρώπους — και μετά να ρωτά «με ποιους είστε;».

Είμαστε με τη νομιμότητα.
Με τον έλεγχο της εξουσίας.
Με τους ανθρώπους που χάθηκαν.
Και με τους λιμενικούς που στέλνονται να κάνουν «αποτροπή» χωρίς τα μέσα για να την κάνουν χωρίς νεκρούς.