Πανεπιστήμια χωρίς κανόνες οδηγούν σε Ευρώπη χωρίς συνοχή.

Η ίδρυση των λεγόμενων «μη κρατικών» πανεπιστημίων στην Ελλάδα παρουσιάζεται ως τομή εκσυγχρονισμού. Πίσω όμως από τις κορδέλες και τη ρητορική περί «ελευθερίας επιλογών», διαμορφώνεται μια βαθιά πολιτική μετατόπιση: από την Ανώτατη Εκπαίδευση ως δημόσιο αγαθό προς ένα πεδίο άνισης, αγοραίας πρόσβασης.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα το θέμα δεν είναι απλώς ένα ελληνικό ζήτημα, που θα το διαχειριστούν εθνικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Είναι πλέον ευρωπαϊκό ζήτημα.

Η Ελλάδα συμμετέχει στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης, προϊόν της Bologna Process, και δεσμεύεται από τα πρότυπα ποιότητας των ESG Standards. Οι αρχές αυτές δεν είναι διακοσμητικές: αφορούν τη διαφάνεια, τη συγκρισιμότητα τίτλων, την κοινωνική συνοχή και την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση.

Αυτό θα επιχειρήσουμε στο σχόλιό μας να αναδείξουμε την αντίφαση της ελληνικής πολιτικής και της ευρωπαϊκής στρατηγικής σύγκλισης.

Το κοινωνικό κεκτημένο υπό πίεση

Η μεταπολιτευτική ανάπτυξη της δημόσιας Ανώτατης Εκπαίδευσης υπήρξε μία από τις σημαντικότερες δημοκρατικές κατακτήσεις της χώρας. Όπως έχει επισημανθεί εύστοχα, «η διεύρυνση της δημόσιας Ανώτατης Εκπαίδευσης… έδωσε προοπτική σε νέους ανθρώπους που αλλιώς δεν θα την είχαν».

Αυτό το άνοιγμα δεν ήταν μόνο εθνική επιλογή. Συνδέθηκε με το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, το οποίο αντιμετώπιζε την εκπαίδευση όχι ως εμπόρευμα αλλά ως επένδυση στη δημοκρατία, στην κινητικότητα και στη συλλογική πρόοδο.

Σήμερα, όμως, η εμφάνιση ιδρυμάτων με δίδακτρα πολλών χιλιάδων ευρώ δημιουργεί ένα παράλληλο σύστημα με σαφή ταξικά χαρακτηριστικά. Η πρόσβαση μετατρέπεται σταδιακά από κοινωνικό δικαίωμα σε οικονομική δυνατότητα.

Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο κοινωνικό. Είναι και αναπτυξιακό.

Σε ένα πρόσφατο άρθρο «A New Economics for the 21st Century» (Mariana Mazzucato και Lara Merling ) επισημαίνεται ότι οι μεγάλες μεταβάσεις του 21ου αιώνα απαιτούν ισχυρούς δημόσιους θεσμούς «με ικανότητα να επενδύουν, να συντονίζουν και να ρυθμίζουν προς όφελος του κοινού συμφέροντος».

Αυτή η σκέψη αφορά άμεσα και τα πανεπιστήμια.

Διότι τα δημόσια ΑΕΙ δεν είναι απλώς φορείς παροχής πτυχίων. Είναι θεσμοί στρατηγικής γνώσης, έρευνας, κοινωνικής κινητικότητας και περιφερειακής ανάπτυξης. Είναι θεσμοί που μπορούν να οργανώνουν μακροπρόθεσμες εθνικές και ευρωπαϊκές αποστολές: από την πράσινη μετάβαση και τον ψηφιακό μετασχηματισμό μέχρι τη δημοκρατική ανθεκτικότητα.

Η υποχώρηση του δημόσιου ρόλου στην Ανώτατη Εκπαίδευση δεν συνιστά εκσυγχρονισμό. Συνιστά θεσμική αποεπένδυση.

Ποιότητα κατά περίπτωση;

Η ΕΘΑΑΕ έχει θέσει αυστηρό πλαίσιο για τη δημιουργία Ιατρικών Σχολών—και ορθώς. Η ποιότητα στην εκπαίδευση των γιατρών δεν επιδέχεται εκπτώσεις.

Το ερώτημα όμως είναι απλό: γιατί αυτή η αυστηρότητα δεν αποτελεί καθολική αρχή;

Οι κατευθύνσεις της European Association for Quality Assurance in Higher Education και τα ESG προβλέπουν συνεκτικά και συγκρίσιμα κριτήρια ποιότητας για όλα τα επιστημονικά πεδία.

Στην ελληνική περίπτωση φαίνεται να διαμορφώνεται ένα καθεστώς δύο ταχυτήτων:

• αυστηροί κανόνες όπου υπάρχει υψηλή κοινωνική ευαισθησία,
• χαλαρότερη εποπτεία όπου κυριαρχεί η λογική της αγοράς.

Αυτό όμως δεν είναι μεταρρύθμιση. Είναι θεσμική ασυνέπεια.

Η απαίτηση είναι σαφής: ενιαία, αυστηρά και επιστημονικά τεκμηριωμένα κριτήρια πιστοποίησης για όλα τα προγράμματα σπουδών, ανεξαρτήτως φορέα και γνωστικού αντικειμένου.

Το ψευδές αφήγημα της ανταγωνιστικότητας

Η ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων προβάλλεται ως εργαλείο ανταγωνιστικότητας. Όμως η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι τα ισχυρά πανεπιστημιακά συστήματα δεν οικοδομούνται σε συνθήκες ρυθμιστικής χαλαρότητας, αλλά μέσα από στρατηγικό συντονισμό και δημόσια επένδυση.

Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της European Universities Initiative, προωθεί συνεργασίες, κοινά προγράμματα και ενίσχυση της δημόσιας εκπαίδευσης—όχι την απορρύθμιση και τον κατακερματισμό. Ένα διαφορετικό μοντέλο: συνεργατικά δίκτυα πανεπιστημίων, κοινή έρευνα, δημόσια επένδυση και διασύνδεση της γνώσης με κοινωνικές ανάγκες.

Στην Ελλάδα, αντί για μια συνεκτική στρατηγική εντός αυτού του πλαισίου, επιλέγεται μια παράκαμψη: η δημιουργία ενός παράλληλου συστήματος χωρίς σαφείς εγγυήσεις ποιότητας και ισότητας.

Το αποτέλεσμα δεν θα είναι περισσότερη ανταγωνιστικότητα. Θα είναι περισσότερη ανισότητα και χαμηλότερη θεσμική αξιοπιστία.

Από την αγορά γνώσης στη δημόσια αποστολή

Αυτή είναι ίσως η ουσιαστικότερη ευρωπαϊκή συζήτηση σήμερα: όχι λιγότερο δημόσιο, αλλά πιο ικανό, στρατηγικό και δημοκρατικά λογοδοτούμενο δημόσιο.

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή. Ή θα αντιμετωπίσει τα πανεπιστήμια ως θεσμούς συλλογικής προοπτικής και κοινωνικής συνοχής ή θα τα μετατρέψει σε μια ακόμη αγορά άνισης πρόσβασης.

Το ερώτημα τελικά δεν είναι αν θα έχουμε περισσότερα πανεπιστήμια.

Το ερώτημα είναι αν θα έχουμε πανεπιστήμια που υπηρετούν την κοινωνία ή πανεπιστήμια που αναπαράγουν τις ανισότητές της.

Ρουσφέτι: Βολικός μύθος για συμψηφισμούς και απαξίωσης του δημόσιου έναντι του ιδιωτικού τομέα

Δημοσίευση στην Εφημερίδα των Συντακτών 20/ 04/2026

https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/508804_roysfeti-bolikos-mythos-gia-sympsifismoys

Το αφήγημα που θέλει το ρουσφέτι να αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του δημόσιου τομέα —και μάλιστα ελληνική διαχρονική ιδιαιτερότητα— με αφορμή κι το σκάνδαλο το ΟΠΕΚΕΠΕ αναπαράγεται με αξιοσημείωτη ένταση.

Πρόκειται, για μια υπεραπλουστευτική —και συχνά ιδεολογικά φτιασιδωμένη— ανάγνωση της πραγματικότητας που, εκτός των άλλων, στοχεύσει να διασκεδαστούν πτυχές της αναποτελεσματικότητα του κράτους. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη και λιγότερο βολική για απλουστευτικές χρήσεις επικοινωνιακής διαχείρισης της συγκυρίας.

Κατ’ αρχάς, η Ελλάδα έχει κάνει σημαντικά βήματα, μεταπολιτευτικά, δημιουργώντας θεσμικά αντίβαρα που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Είτε αυτά αφορούν στις προσλήψεις προσωπικού στο Δημόσιο είτε ως προς του διαγωνισμούς αναθέσεων, έργων και υπεργολαβιών. Το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού (ΑΣΕΠ) λόγου χάρη, από τη θέσπισή του έως σήμερα, αποτέλεσε ένα κρίσιμο εργαλείο κατοχύρωσης αντικειμενικών διαδικασιών στις προσλήψεις του Δημοσίου. Αντιστοίχως η θεσμική παρακολούθηση διαγωνισμών έργων και συμβάσεων του Δημοσίου, με προσαρμογή στην ευρωπαϊκή θεσμική αρχιτεκτονική.

Παρά τις αδυναμίες στην υλοποίηση τους, η Χώρα εντάσσεται σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο κράτους δικαίου που προϋποθέτει διαφάνεια και ισονομία και αποτελούν κανονιστικές αρχές και όχι απλώς ευχές.

Το κρίσιμο λοιπόν ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν κανόνες, αλλά ποιος τους τηρεί —και ποιος τους υπονομεύει. Και εδώ ανακύπτει ευθέως η ευθύνη της εκτελεστικής εξουσίας. Η εκάστοτε κυβέρνηση δεν είναι απλός διαχειριστής των θεσμών. Είναι και ο βασικός φορέας που καθορίζει το «ηθικά νομιμοποιητικό κλίμα» μέσα στο οποίο οι θεσμοί λειτουργούν.

Όταν η διοίκηση εκπέμπει το μήνυμα ότι οι διαδικασίες μπορούν να παρακαμφθούν «κατ’ εξαίρεση», τότε η εξαίρεση τείνει να γίνει κανόνας. Και όταν αυτό συμβαίνει υπό την πολιτική εποπτεία της κυβέρνησης, τότε δεν πρόκειται απλώς για διοικητική αστοχία, αλλά για μορφή ηθικής νομιμοποίησης της μεροληψίας.

Είναι στο DNA της ελληνικής κουλτούρας και παράδοσης?

Το πρόβλημα δεν αφορά στη “Τουρκοκρατία” ούτε αποκλειστικά στην ελληνική διοικητική και κοινωνική κουλτούρα. Ούτε προφανώς και περιορίζεται στον ελληνικό δημόσιο τομέα. Το συναντούμε κατά περιόδους, σε διάφορες χώρες και περιπτώσεις, ιδιωτικού και δημόσιου τομέα, όπου οι βασικές αρχές του management δεν ηγεμονεύουν και κυριαρχεί ένας ιδιότυπος διοικητισμός ανορθολογικού υπόβαθρου.

Η διεθνής βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι αναπτύσσονται, κατά περιόδους, τέτοια φαινόμενα, μιας και οι δυο τομείς δεν λειτουργούν σε ένα «κενό κοινωνικών σχέσεων». Είναι πολλές οι περιπτώσεις όπου οι άτυπες σχέσεις επηρεάζουν τόσο τις προσλήψεις όσο και την ανάθεση έργων και κατανομή πόρων. Πολλά είναι τα επιστημονικά άρθρα που αναφέρονται στη σημασία των άτυπων δικτύων (networks), της κοινωνικής εγγύτητας και των προσωπικών συστάσεων στις διαδικασίες πρόσληψης αλλά και εταιρικών συνεργασιών. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό που περιγράφεται ως «referral hiring» ή «network-based recruitment» θεωρείται όχι απλώς αποδεκτό, αλλά και "καλή πρακτική".

Μια ιδιαίτερη περίπτωση στην Ελλάδα, από τον ιδιωτικό τομέα είναι διαφωτιστική. Στον χώρο της ναυτιλίας π.χ., όπου κυριαρχούν αναμφιβόλως τα ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια και ο διεθνής ανταγωνισμός, συχνά υπάρχει επιρροή από προσωπικές γνωριμίες, κοινωνικά και οικογενειακά δίκτυα. Άλλη περίπτωση είναι ο Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς (ΟΛΠ), στις παρούσες συνθήκες λειτουργίας υπό ιδιωτικό καθεστώς ιδιοκτησίας, είναι καταγεγραμμένο ότι η κοινωνικο-τοπική σύνθεση εργαζομένων, στις συγκεκριμένες εταιρείες ενοικίασης λιμενεργασίας, έχει κατά κόρον συνδεθεί με παρεμβάσεις και «τηλεφωνήματα» πολιτικών και τοπικών παραγόντων. Πρόκειται για πρακτικές που δύσκολα εντάσσονται στο ιδεατό μοντέλο μιας «καθαρής αγοράς».

Προφανώς και αυτά τα φαινόμενα δεν περιορίζονται στην Ελλάδα. Στη Γαλλία, η έννοια του «piston» (γνωριμία που ανοίγει πόρτες) είναι κοινωνικά αναγνωρισμένη. Στην Ιταλία, το «raccomandazione» αποτελεί διαχρονικό μοτίβο. Στις ΗΠΑ, έρευνες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό θέσεων καλύπτεται μέσω εσωτερικών συστάσεων, ενώ σε αγορές όπως της Κίνας, το «guanxi» (δίκτυο προσωπικών σχέσεων) αποτελεί δομικό στοιχείο της οικονομικής δραστηριότητας.

Η λογική είναι απλή: η εμπιστοσύνη μειώνει το ρίσκο. Όμως εκεί ακριβώς αρχίζει η συζήτησή μας.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος των βουλευτών. Η δημοκρατική τους αποστολή περιλαμβάνει την προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών που εκπροσωπούν και την ανάδειξη προβλημάτων της κοινωνίας. Όμως η θεμιτή πολιτική διαμεσολάβηση δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο μεροληπτικής παρέμβασης εξυπηρέτηση συγκεκριμένων προσώπων εις βάρος άλλων που έχουν τα ίδια δικαιώματα.

Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη: χωρίς αυτήν, η πολιτική λειτουργία εκφυλίζεται σε μηχανισμό άνισης μεταχείρισης. Και τότε το ρουσφέτι δεν είναι απλώς μια «παθογένεια», αλλά ενσωματώνεται στην ίδια τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος.

Το ζητούμενο είναι η ενίσχυση των θεσμών σε όλα τα επίπεδα: σαφείς κανόνες, διαφάνεια στις αποφάσεις, πραγματικός έλεγχος και —κυρίως— πολιτική βούληση για την τήρησή τους. Εκείνο που διαφοροποιεί τα κράτη είναι η θεσμική οριοθέτηση αυτών των πρακτικών. Και αυτή η επιλογή δεν είναι τεχνική.

Και τελικά, το ερώτημα δεν είναι γιατί να υπάρχει το ρουσφέτι —αλλά γιατί συνεχίζει να βρίσκει χώρο να υπάρχει.

Ελλάδα: Στρατηγική διεθνών συμμαχιών χωρίς προβολή στο μέλλον

 

Η ελληνική εξωτερική πολιτική τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει μια ιδιότυπη για τη χώρα αρρυθμία: επιλέγει να επενδύει σε γεωπολιτικές κατευθύνσεις διαφορετικές από αυτές του μεταπολιτευτικού της παρελθόντος, όταν μάλιστα σε σύντομο χρόνο φαίνονται οι παίκτες αυτών των συμμαχιών να υφίστανται διεθνή, τουλάχιστον, επιφύλαξη και να την απομονώνουν πολιτικά από τους οργανικούς της συμμάχους (ΕΕ).

Η στενή σύμπλευση με το Ισραήλ παρουσιάστηκε τα τελευταία χρόνια ως υπόδειγμα ρεαλισμού και σταθερότητας σε μια ασταθή περιοχή. Ωστόσο, οι διεθνείς εξελίξεις των τελευταίων μηνών δείχνουν ότι το έδαφος κάτω από αυτή τη στρατηγική μετακινείται ταχύτατα — και η Αθήνα μοιάζει να μην έχει οργανώσει την μεταβολή και προσαρμογή στις νέες καταστάσεις την πυξίδα της.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η συζήτηση για τη σχέση με το Ισραήλ έχει αλλάξει ποιοτικά. Δηλώσεις όπως αυτές του Rahm Emanuel, που πριν λίγο καιρό θα θεωρούνταν πολιτικά αδιανόητες, πλέον εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ρεύμα εντός του Δημοκρατικού κόμματος που αμφισβητεί ανοιχτά τη συνέχιση της άνευ όρων στρατιωτικής και οικονομικής στήριξης. Δεν πρόκειται ακόμη για επίσημη πολιτική γραμμή — αλλά πρόκειται σαφώς για μια μετατόπιση με βάθος και προοπτική.

Την ίδια στιγμή, στην Ευρώπη καταγράφεται μια παράλληλη —και σε ορισμένες περιπτώσεις ταχύτερη— διαφοροποίηση. Πέραν της Ισπανίας, ολοένα και περισσότερες χώρες υιοθετούν πιο αυστηρή στάση απέναντι στις επιλογές του Ισραήλ που αφορούν στη Γάζα και τις μέρες αυτές στον Λίβανο, αλλά και απέναντι στη στάση των ΗΠΑ. Η πρόσφατη συνάντηση στη Βαρκελώνη, στο πλαίσιο της «Παγκόσμιας Προοδευτικής Κινητοποίησης», με τη συμμετοχή ηγετών κρατών, κομμάτων και διεθνών οργανισμών, δεν ήταν ένα απλό πολιτικό γεγονός. Φαίνεται να αποτελεί ένδειξη των κατευθύνσεων που διαμορφώνονται στο διεθνές προοδευτικό στρατόπεδο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική στάση δείχνει ολοένα και πιο μονοδιάστατη.

Το πρόβλημα προφανώς και δεν είναι η συνεργασία με το Ισραήλ. Καμία σοβαρή εξωτερική πολιτική δεν μπορεί και δεν αποκλείει αντίστοιχες συνεργασίες. Το πρόβλημα είναι η έλλειψη ευελιξίας και εναλλακτικών. Η εντύπωση ότι η Ελλάδα έχει επενδύσει σχεδόν αποκλειστικά σε έναν άξονα, ο οποίος μάλιστα ταυτίζεται όλο και περισσότερο με τις επιλογές προσώπων όπως ο Donald Trump και ο Benjamin Netanyahu, δημιουργεί ένα στρατηγικό κενό.

Διότι η γεωπολιτική δεν είναι στατική. Οι συμμαχίες δεν είναι μόνιμες και, κυρίως, δεν είναι άνευ όρων. Είναι εργαλεία που απαιτούν συνεχή επαναξιολόγηση.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα τα τελευταία χρόνια είναι ότι μοιάζει να κινείται εκτός συγχρονισμού με τις ευρύτερες τάσεις:
όταν η Ευρώπη διατηρούσε πιο φιλοϊσραηλινή στάση, η Ελλάδα κρατούσε αποστάσεις. Σήμερα, που σημαντικά τμήματα της Ευρώπης επανατοποθετούνται, η Αθήνα εμφανίζεται πιο ευθυγραμμισμένη από ποτέ.

Αν αυτή η τάση παγιωθεί, η Ελλάδα κινδυνεύει να βρεθεί όχι απλώς εκτεθειμένη, αλλά και πολιτικά απομονωμένη σε κρίσιμα ευρωπαϊκά fora.

Το διακύβευμα δεν είναι ιδεολογικό. Είναι βαθιά στρατηγικό.

Μια σύγχρονη εξωτερική πολιτική οφείλει να είναι πολυδιάστατη: να διατηρεί σχέσεις, να χτίζει γέφυρες, να αφήνει ανοικτά κανάλια. Να μπορεί να συνομιλεί ταυτόχρονα με διαφορετικά μπλοκ και να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες ισορροπίες.

Και τελικά να διαμορφώνει συμμαχίες αρχών, με βάση το διεθνές δίκαιο που είναι η μοναδική πλατφόρμα για τα δίκαια συμφέροντά της

Αντί αυτού, η ελληνική προσέγγιση δίνει την εντύπωση μιας πολιτικής που έχει «κλειδώσει» σε ένα συγκεκριμένο γεωπολιτικό αφήγημα (ΗΠΑ, Ισραήλ κλπ), χωρίς σαφή πρόβλεψη και σχέδιο για το τι θα συμβεί αν το αφήγημα αυτό πάψει να είναι κυρίαρχο.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα: όχι η επιλογή κατεύθυνσης, αλλά η μονομέρεια και η απουσία εναλλακτικών επιλογών.

Γιατί στην εξωτερική πολιτική, το πραγματικό ρίσκο δεν είναι να πάρεις θέση. Είναι να μην μπορείς να την αλλάξεις όταν αλλάζουν τα δεδομένα.

Και μάλιστα όταν βγαίνεις εκτός του ευρωπαϊκού κύκλου.

Όταν το κράτος γίνεται εργαλείο ιδιωτικού προσπορισμού: Από τη Μαόνα της Χίου στις σύγχρονες γεωπολιτικές επιχειρήσεις του προέδρου Τραμπ.

Η σκέψη ότι ζούμε σε μια πρωτόγνωρη εποχή, όπου ιδιωτικά κεφάλαια επηρεάζουν ή ακόμη και καθορίζουν την εξωτερική πολιτική ισχυρών κρατών, έχει δυστυχώς ιστορικά προηγούμενα. Και είναι ακριβώς εκεί που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση για την «επανάληψη της Ιστορίας ως φάρσας».

Η διαπλοκή οικονομικής ισχύος και κρατικής εξουσίας δεν αποτελεί νεωτερικό φαινόμενο. Αντιθέτως, είναι βαθιά ριζωμένη στην εξέλιξη της παγκόσμιας ιστορίας. Από τον ύστερο Μεσαίωνα μέχρι την αποικιοκρατία και τη σύγχρονη γεωπολιτική, η σχέση αυτή επανεμφανίζεται με διαφορετικές μορφές αλλά με εντυπωσιακή συνέπεια ως προς τη λογική της.

Όταν όλα γίνονται εμπόρευμα, στο τέλος εμπορευματοποιείται η πολιτική κρατών και προφανώς η ίδια η δημοκρατία.

---

Ιδιωτικά συμφέροντα και κρατική ισχύς: μια διαχρονική σχέση αλληλεξάρτησης

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η περίπτωση της Χίου το 1346. Τότε, μια ομάδα Γενοβέζων πλοιοκτητών της περιόδου, που μετά κάποια δράση τους οργανώθηκαν σε Εταιρία, στην περίφημη «Μαόνα», κατέλαβε το νησί στο πλαίσιο στρατιωτικής επιχείρησης που χρηματοδοτήθηκε ιδιωτικά. Η συμφωνία, εκ των υστέρων, του κράτους της Γένοβας με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν εξόχως αποκαλυπτική: δεν είχε την πρωτοβουλία το κράτος της Γένοβας για την δράση αυτή των πλοιοκτητών και ως εκ τούτου, οι ιδιώτες, θα αποχωρούσαν όταν αποζημιώνονταν για τα έξοδά τους. Μέχρι τότε, θα διατηρούσαν τον πλήρη έλεγχο του νησιού και των προσόδων του. Στην πράξη, η Χίος μετατράπηκε σε εταιρική κτήση, με τη μαστίχα και τα άλλα προϊόντα της να αποτελούν αντικείμενο συστηματικής εκμετάλλευσης.

Η περίπτωση της Μαόνας δεν είναι απλώς ένα ιστορικό επεισόδιο. Είναι ένα πρότυπο. Αναδεικνύει έναν μηχανισμό όπου το κράτος, άλλοτε ως αδύναμο και άλλοτε ως πρόθυμο, εκχωρεί κυριαρχία σε ιδιωτικά συμφέροντα, τα οποία με τη σειρά τους λειτουργούν ως “πιστωτές”, διαχειριστές και τελικά κυρίαρχοι. Η σχέση αυτή δεν είναι συγκυριακή, αλλά δομική: το κράτος παρέχει τη νομιμοποίηση και τη στρατιωτική ισχύ, ενώ οι ιδιώτες προσφέρουν κεφάλαια και επιχειρησιακή ευελιξία.

---

Από τις εταιρείες των Ινδιών στη νέα εποχή «επιχειρηματικής» εξωτερικής πολιτικής

Η ίδια λογική επανεμφανίζεται με ακόμη πιο έντονο τρόπο κατά την περίοδο της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Οι μεγάλες εμπορικές εταιρείες, όπως oι αγγλικές και Ολλανδικές «Εταιρείες των Ινδιών» όπως αυτές εμφανίστηκαν και εξελίχθηκαν ιδιαιτέρως στις Ανατολικές Ινδίες, δεν ήταν απλώς εμπορικοί οργανισμοί. Ήταν υβριδικά σχήματα με κρατικά προνόμια. Διέθεταν στρατούς, συνήπταν συνθήκες, ασκούσαν διοίκηση και πολλές φορές καθόριζαν την εξωτερική πολιτική των μητροπολιτικών κρατών. Η περίπτωση της Ινδίας είναι ενδεικτική: η Βρετανική κυριαρχία ξεκίνησε ως εταιρική δραστηριότητα και μόνο εκ των υστέρων μετατράπηκε σε άμεση κρατική διοίκηση.

Η ιστοριογραφία έχει αναδείξει επανειλημμένα ότι αυτές οι εταιρείες λειτουργούσαν ως «προεκτάσεις» του κράτους, αλλά ταυτόχρονα και ως αυτόνομοι δρώντες παράγοντες, με δικά τους συμφέροντα. Σε πολλές περιπτώσεις, οι κυβερνήσεις ακολουθούσαν τις εξελίξεις αντί να τις καθοδηγούν, επικυρώνοντας εκ των υστέρων τετελεσμένα που είχαν δημιουργηθεί από ιδιώτες. Το κόστος —πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό— κοινωνικοποιούνταν, ενώ τα κέρδη ιδιωτικοποιούνταν.

Στη σύγχρονη εποχή, η μορφή έχει αλλάξει, αλλά ο πυρήνας παραμένει αναγνωρίσιμος. Η παγκοσμιοποίηση, η χρηματοπιστωτική ισχύς και η συγκέντρωση κεφαλαίου έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα διαθέτουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν όχι μόνο οικονομικές, αλλά και γεωπολιτικές αποφάσεις.

---

Μύθος ή στρατηγική; Η επανεμφάνιση ενός παλαιού μοντέλου εξουσίας

Στο πλαίσιο αυτό, η εξωτερική πολιτική ισχυρών κρατών, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, συχνά παρουσιάζεται ως προϊόν εθνικού συμφέροντος. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ανάγνωση αποκαλύπτει ότι το «εθνικό συμφέρον» δεν είναι πάντα ενιαίο. Αντίθετα, συχνά αντανακλά τη σύγκλιση συγκεκριμένων οικονομικών ομάδων με τα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Η ιδέα ότι πρόκειται για «ετερογονία των σκοπών» είναι βολική αλλά ανεπαρκής. Σε πολλές περιπτώσεις, η σύμπτωση μεταξύ πολιτικής δράσης και ιδιωτικού κέρδους είναι υπερβολικά συστηματική για να θεωρηθεί τυχαία. Αντίθετα, φαίνεται να πρόκειται για στρατηγικό σχεδιασμό, όπου το κράτος λειτουργεί ως εργαλείο για την προώθηση συγκεκριμένων οικονομικών συμφερόντων. Η δυνατότητα εσωτερικής πληροφόρησης για αποφάσεις που πρόκειται να ληφθούν και να επηρεάσουν τις τιμές συναλλαγών στα διεθνή χρηματιστήρια, δεν είναι κάτι που δεν έχει σχολιασθεί στους ταραγμένους καιρούς μας.

Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται μια ακόμη διάσταση — ίσως η πιο κυνική. Αυτή η ιμπεριαλιστική πρακτική, που συχνά κινείται στα όρια ή και πέραν του διεθνούς δικαίου —ένα πλαίσιο που τα τελευταία χρόνια έχει δεχθεί σοβαρά πλήγματα, ιδίως κατά την περίοδο της διακυβέρνησης του Donald Trump— δεν παρουσιάζεται ποτέ ως αυτό που είναι.

Αντιθέτως, ντύνεται με τον μανδύα της «προάσπισης της δημοκρατίας» και των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Η υποκρισία εδώ φτάνει σε επίπεδα σχεδόν θεατρικά. Επεμβάσεις, οικονομικοί αποκλεισμοί ή απόπειρες πολιτικής αποσταθεροποίησης δικαιολογούνται ως ηθικές υποχρεώσεις απέναντι σε λαούς που «υποφέρουν».

Τα παραδείγματα είναι πολλά και διαχρονικά. Στη Βενεζουέλα η πίεση για αλλαγή καθεστώτος συνδυάστηκε με έντονα ενεργειακά και γεωοικονομικά συμφέροντα. Στο Ιράν, από το πραξικόπημα του 1953 μέχρι τις σύγχρονες κυρώσεις και την παρούσα πολεμική δράση, η επίκληση της «σταθερότητας», των «πυρηνικών», των «βαλλιστικών πυραύλων», της «Δημοκρατίας» και των «δικαιωμάτων»… συνυπάρχει αν δεν πρωτεύουν, με στρατηγικούς και ενεργειακούς υπολογισμούς. Στην Κούβα, ο πολύχρονος αποκλεισμός παρουσιάστηκε ως μέσο πίεσης για εκδημοκρατισμό, ενώ στην πράξη αποτέλεσε εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής.

Η επαναλαμβανόμενη αυτή ρητορική δεν είναι τυχαία. Αποτελεί μηχανισμό νομιμοποίησης. Όπως άλλοτε οι εμπορικές εταιρείες επικαλούνταν τον «εκπολιτισμό» και το εμπόριο για να επεκτείνουν την κυριαρχία τους, έτσι και σήμερα η γλώσσα των «δικαιωμάτων» λειτουργεί ως ηθικό άλλοθι για πολιτικές που εξυπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα.

Η αναλογία με τη Μαόνα της Χίου γίνεται εδώ ακόμη πιο αιχμηρή. Τότε, η οικονομική εκμετάλλευση παρουσιαζόταν ως αναγκαία αποζημίωση. Σήμερα, παρουσιάζεται ως παρέμβαση υπέρ αξιών. Η ουσία, όμως, παραμένει εντυπωσιακά σταθερή.

---

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ζούμε κάτι νέο. Το ερώτημα είναι αν αναγνωρίζουμε το παλαιό όταν επανεμφανίζεται με νέα μορφή — και αν είμαστε διατεθειμένοι να δούμε πίσω από τη ρητορική, εκεί όπου η ισχύς και το συμφέρον συνεχίζουν να συνδιαμορφώνουν την ιστορία.

Από τη διαφωνία στη δαιμονοποίηση του "άλλου": συζήτηση για τον πολιτικό μας πολιτισμό.

Η ποιότητα της δημοκρατίας δεν κρίνεται μόνο στις κάλπες. Κρίνεται, κυρίως, στον τρόπο που διαφωνούμε. Στον τρόπο που στεκόμαστε απέναντι στον "άλλο", τον "απέναντί" μας και ιδιαιτέρως όταν οι δρόμοι μας χωρίζουν με αυτόν που κάποια στιγμή είμαστε μαζί.

Και αν κάτι γίνεται ολοένα και πιο ανησυχητικό στη δημόσια σφαίρα των ημερών μας—ιδίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης—είναι η διολίσθηση από την πολιτική διαφωνία στην προσωπική απαξίωση, και από εκεί, συχνά, στην ανοιχτή εχθρότητα.

Υπήρξαν, στην μεταπολίτευση, εποχές—όχι ιδανικές, αλλά σίγουρα πιο ώριμες—όπου οι πολιτικές διαφορές ή ακόμη και οι διασπάσεις, δεν σήμαιναν και ηθική εξόντωση του/των απέναντι ή ακόμη και των/του «πρώην συνοδοιπόρου/ων».

Από τις προσωπικές μου εμπειρίες στο χώρο της ανανεωτικής αριστεράς μέχρι το εκσυγχρονιστικό κέντρο, για παράδειγμα, οι διαφωνίες ήταν συχνές, οι αποκλίσεις παρούσες και οι αποχωρήσεις, από τις μικρές ή μεγάλες συλλογικότητες, στην ημερήσια διάταξη... Αυτό όμως που τις χαρακτήριζε ήταν ότι συνήθως συνοδεύονταν από μια κουλτούρα διαλόγου, κάποιου αμοιβαίου σεβασμού και, πολλές φορές, ακόμη και ανθρώπινης εγγύτητας που άντεχε στον χρόνο. Ήταν αυτό που είχε ονομασθεί και ως “βελούδινα διαζύγια”.

Οι άνθρωποι που βρέθηκαν μαζί σε συλλογικές διαδρομές—στον Ρήγα, στον Συνασπισμό, σε πολιτικές πρωτοβουλίες όπως ο ΟΠΕΚ και άλλες συγκλίσεις με το ευρύτερο εκσυγχρονιστικό κέντρο, μετά τις όποιες πολιτικές τους εντάξεις —δεν μετατράπηκαν αυτομάτως σε «εχθρούς» όταν διαφοροποίησαν τις επιλογές τους. Οι σχέσεις δοκιμάστηκαν, αλλά δεν διαλύθηκαν. Η διαφωνία δεν ακύρωσε τη μνήμη της κοινής πορείας, ούτε την εκτίμηση για τον άνθρωπο πίσω από την πολιτική στάση.

Παρεκτός όταν υπήρξαν εμφανή και αποδεδειγμένα υποκειμενικά κριτήρια σκοπιμότητας και ωφελιμισμού στις επιλογές τους ή ποινικά κολάσιμες πράξεις…

Αυτό το ήθος το βίωσα με πρόσωπα και σχέσεις. Ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης ή και ο Νίκος Θέμελης για παράδειγμα, υπήρξαν μορφές που ενσάρκωναν ακριβώς αυτή τη δυνατότητα: να διαφωνείς χωρίς να διαρρηγνύεις, να επιμένεις χωρίς να απαξιώνεις. Αντίστοιχα, οι διαδρομές σε πολύ πιο προσωπικό επίπεδο, όπου οι πολιτικές διαφωνίες με επιλογές που συνδέθηκαν αργότερα με τον Αλέξη Τσίπρα κάποιων ή νωρίτερα με τον Κώστα Σημίτη άλλων, δεν σήμαιναν την κατάργηση της δυνατότητας διαλόγου. Αντιθέτως, αποτέλεσαν αφορμές για συνεχή «αναθεώρηση» των σκέψεων μας, μέσα από μια διαλεκτική κατανόηση των διαφορών.

Σήμερα, όμως, όλο και περισσότερο μετά και την τελευταία δεκαετία, φαίνεται να κυριαρχεί μια διαφορετική νοοτροπία. Όσο υπάρχει πολιτική συμφωνία, οι αδυναμίες, οι αντιφάσεις, ακόμη και τα προβληματικά στοιχεία του χαρακτήρα του "άλλου" «αγνοούνται» ή αποσιωπώνται. Μόλις εμφανιστεί η διαφωνία, τα ίδια αυτά στοιχεία ανασύρονται, διογκώνονται και εργαλειοποιούνται. Η πολιτική κριτική μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση και η διαφωνία σε ηθική καταδίκη.

Η επιδείνωση αυτής της κατάστασης δεν είναι άσχετη με τις βαθιές πληγές που άφησε η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας στην Ελλάδα. Η ανασφάλεια, η οργή και η απογοήτευση διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον όπου ο δημόσιος λόγος έγινε πιο επιθετικός, πιο απόλυτος, πιο διχαστικός. Ωστόσο, πέρα από τις κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις, καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η συγκρότηση ενός λόγου που επένδυσε συνειδητά στην τοξικότητα και τον μανιχαϊσμό.

Σε πρώτη φάση ο ΣΥΡΙΖΑ, που ερχόταν, νομιμοποίησε σιωπηλά ή και δημόσια στο λόγο του, κάθε τι που ήταν διαφορετικό από αυτό που τότε εξέφραζε. Δεν ήταν τυχαία και η παρουσία μελών του σε προσπάθειες να εμποδίσουν εσωτερικές διαδικασίες ή εκδηλώσεις άλλων κομμάτων και συγκεκριμένα του ΠΑΣΟΚ, εκείνη την εποχή λίγο πριν το ’15.

Ακολούθως έχουμε την λεγόμενη «αντί-ΣΥΡΙΖΑ» συμμαχία—με πρωτεργάτες έναν ιδιότυπο ακραιοκεντρώο φανατισμό— που δεν περιορίστηκε σε πολιτική αντιπαράθεση. Συχνά επέλεξε τη σπίλωση, την ηθική απαξίωση και τη συστηματική απονομιμοποίηση οποιουδήποτε δεν ευθυγραμμιζόταν μαζί τους. Έτσι, η διαφωνία έπαψε να είναι στοιχείο της δημοκρατίας και μετατράπηκε σε αφορμή για στοχοποίηση.

Αντίστοιχα φαινόμενα δεν περιορίζονται όμως μόνο σε έναν ευρύτερο πολιτικό χώρο, αλλά στο σύνολο της πολιτικής. Πρόσφατες διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας, με αφορμή τη στάση και τις παρεμβάσεις του πρώην πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά, ανέδειξαν παρόμοιες πρακτικές. Αντί η πολιτική διαφωνία να αντιμετωπιστεί ως στοιχείο εσωτερικού διαλόγου, συχνά συνοδεύτηκε από αιχμές, υπονοούμενα και προσωπικές στοχεύσεις που υπερέβαιναν το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης.

Όταν ακόμη και σε κόμματα εξουσίας η διαφορετική άποψη αντιμετωπίζεται ως απειλή προς εξουδετέρωση και όχι ως συμβολή σε έναν ευρύτερο προβληματισμό, τότε η κρίση του πολιτικού πολιτισμού αποκτά πιο δομικά χαρακτηριστικά. Και αυτό αφορά συνολικά το πολιτικό σύστημα, όχι μεμονωμένες περιπτώσεις.

Η τοξικότητα αυτή, όταν γενικεύεται, διαπερνά ολόκληρο το εθνικό πολιτικό επίπεδο. Δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου οι πολίτες μαθαίνουν να αντιλαμβάνονται την πολιτική όχι ως πεδίο σύνθεσης και αντιπαράθεσης ιδεών, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης ταυτοτήτων. Όμως, όσο βαθιές κι αν είναι οι πολιτικές μας διαφορές, υπάρχει μια θεμελιώδης αλήθεια που δεν μπορεί να παραγνωρίζεται: είμαστε όλοι πολίτες της ίδιας χώρας.

Δεν είμαστε εχθροί. Δεν μπορούμε να λειτουργούμε ως αντίπαλα στρατόπεδα που επιδιώκουν την ηθική εξόντωση του άλλου. Η δημοκρατία προϋποθέτει σύγκρουση απόψεων, αλλά ταυτόχρονα απαιτεί και ένα ελάχιστο κοινό έδαφος συνύπαρξης και αμοιβαίας αναγνώρισης.

Χρειάζεται να επαναφέρουμε μια βασική, αλλά ξεχασμένη διάκριση: άλλο η πολιτική διαφωνία, άλλο ο πολιτικός αντίπαλος και εντελώς άλλο ο εχθρός. Η σύγχυση αυτών των εννοιών οδηγεί αναπόφευκτα στην τοξικότητα που σήμερα βιώνουμε.

Η Ελλάδα σε "Εμπλοκή" χωρίς όνομα: Ανάμεσα σε Συμφωνίες, Συμμαχίες και Σιωπές.

Υπάρχουν στιγμές που μια χώρα φαίνεται να εισέρχεται σε έναν πόλεμο όχι με τυμπανοκρουσίες, αλλά σχεδόν αθόρυβα — μέσα από τεχνικές αποφάσεις, διμερείς συμφωνίες και επιχειρησιακές «λεπτομέρειες» που παρουσιάζονται ως αυτονόητες.

Έχει, άραγε, εμπλακεί εμμέσως η χώρα μας σε έναν πόλεμο που δεν αποφάσισε; Και αν ναι, με ποιους όρους, με ποιες εντολές και –κυρίως– με ποια πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση;

Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι ρητορικά. Αναδύονται επιτακτικά μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Υπουργού Εθνικής Άμυνας, Νίκου Δένδια, ότι ελληνική συστοιχία PATRIOT στη Σαουδική Αραβία αναχαίτισε ιρανικούς πυραύλους. 

Μια δήλωση που, προκάλεσε ενδεχομένως -σε κάποια μερίδα των πολιτών— ένα στιγμιαίο αίσθημα υπερηφάνειας, ότι ελληνικά συστήματα PATRIOT αναχαίτισαν ιρανικούς πυραύλους με κατεύθυνση τη Σαουδική Αραβία. Δίνοντας μια εικόνα για τα ελληνικά πολεμικά συστήματα που αναχαιτίζουν απειλές, αποδεικνύουν επιχειρησιακή επάρκεια και διεθνή ρόλο...

Αλλά η υπερηφάνεια δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη διαύγεια σκέψεων.

Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι ελληνικές δυνάμεις μπορούν. Είναι υπό ποιες συνθήκες ενεργούν.

Η κυβέρνηση, δια των επίσημων εκφραστών της, εμφανίζεται να κινείται σε δύο παράλληλες αφηγήσεις. Από τη μία, γίνεται λόγος για διμερή διακρατική συμφωνία Ελλάδας–Σαουδικής Αραβίας από το 2021. Από την άλλη, το ΓΕΕΘΑ εντάσσει την παρουσία της ελληνικής συστοιχίας στο πλαίσιο της διεθνούς πρωτοβουλίας «Integrated Air Missile Defense (IAMD) Concept».

Δύο διαφορετικές αφηγήσεις που δεν είναι κατ’ ανάγκην αντικρουόμενες, αλλά σίγουρα δεν είναι και απολύτως ταυτόσημες. – Ούτε ως προς τη νομική βάση, ούτε ως προς την επιχειρησιακή δραστηριότητα.

Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα.

Διότι αν πρόκειται για διμερή συμφωνία, τότε η Ελλάδα έχει αναλάβει –αυτοτελώς– την ευθύνη εμπλοκής σε ένα επιχειρησιακό περιβάλλον εκτός επικράτειας, με Έλληνες στρατιώτες να ενεργούν σε πραγματικές συνθήκες σύγκρουσης. Αν, αντιθέτως, πρόκειται για ένταξη σε πολυεθνικό σχήμα αεράμυνας, τότε οφείλει να διευκρινιστεί ποια είναι η αλυσίδα εντολών: ποιος αποφασίζει την εμπλοκή; Με ποιους κανόνες; Υπό ποια πολιτική εποπτεία;

Η ασάφεια δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ουσία δημοκρατίας.

Διότι σήμερα, η Ελλάδα φαίνεται να βρίσκεται σε μια ιδιότυπη κατάσταση: ελληνικά οπλικά συστήματα καταρρίπτουν πυραύλους τρίτης χώρας, εκτός ελληνικής επικράτειας, ενώ η ίδια η χώρα δεν έχει επισήμως εμπλακεί στον πόλεμο. Και μάλιστα, σε μια συγκυρία όπου ευρωπαϊκές φωνές σπεύδουν να αποστασιοποιηθούν, δηλώνοντας ότι «αυτός ο πόλεμος δεν είναι της Ευρώπης».

Πού ακριβώς τοποθετείται η Ελλάδα σε αυτό το τοπίο;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε επικοινωνιακή ούτε αποσπασματική. Διότι η εμπλοκή –άμεση ή έμμεση– δεν είναι μόνο στρατιωτικό γεγονός. Είναι βαθιά πολιτική επιλογή και τελικά, πράξη.

Και εδώ τίθεται ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα: η επίκληση της κοινοβουλευτικής έγκρισης της συμφωνίας του 2021 από ευρύτερο, της κυβέρνησης, φάσμα πολιτικών δυνάμεων. Πρόκειται για ένα επιχείρημα που, αν χρησιμοποιείται ως γενική «νομιμοποιητική ομπρέλα», είναι παραπλανητικό και σκόπιμο. Καμία διακρατική συμφωνία δεν αποτελεί λευκή επιταγή για επιχειρησιακή δράση, ανεξαρτήτως συνθηκών. Οι όροι, τα όρια και –κυρίως– οι κανόνες εμπλοκής έχουν σημασία. Και αυτοί δεν έχουν αποσαφηνιστεί δημόσια.

Η ουσία, λοιπόν, δεν είναι αν η συμφωνία ήταν σωστή ή λάθος, που ψηφίστηκε από ευρύτερες πολιτικές δυνάμεις– αυτό είναι μια άλλη, εξίσου σημαντική συζήτηση.

Η ουσία είναι ποιος αποφασίζει σήμερα, σε πραγματικό χρόνο, για ενέργειες που ενδέχεται να καταστήσουν τη χώρα μέρος μιας σύγκρουσης.

Σε μια περίοδο όπου οι γραμμές μεταξύ άμυνας, αποτροπής και εμπλοκής γίνονται όλο και πιο θολές, η διαφάνεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι υποχρέωση.

Διότι πίσω από το αφήγημα της επιχειρησιακής επιτυχίας, αναδύονται σοβαρά ερωτήματα:

·       Με ποια εντολή έδρασαν τα ελληνικά πληρώματα;

·       Υπό ποιο επιχειρησιακό πλαίσιο;

·       Και κυρίως — σε ποιον πόλεμο ακριβώς συμμετέχει, έστω και εμμέσως, η Ελλάδα;

Η Ευρώπη, παρά τις εσωτερικές της αντιφάσεις, εξακολουθεί να κινείται —τουλάχιστον θεσμικά— στη λογική της αποκλιμάκωσης και της πολυμερούς διαχείρισης κρίσεων. Η μονομερής ή διμερής στρατιωτική δράση κρατών-μελών σε τρίτες περιοχές, ιδίως σε τόσο ευαίσθητα γεωπολιτικά περιβάλλοντα, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ευθυγραμμισμένη με αυτή τη φιλοσοφία.

Δεν πρόκειται για ζήτημα «πατριωτισμού» ή «εθνικής αξιοπρέπειας». Αυτά είναι εύκολα συνθήματα. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η θεσμική διαφάνεια και η δημοκρατική λογοδοσία.

Και η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει καθαρά:

Είναι αυτή η εμπλοκή μέρος συμμαχικής υποχρέωσης ή εθνικής επιλογής;
Ποιος δίνει την εντολή εμπλοκής;
Και, τελικά, ποιος αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη;

Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα γνωρίζει —και αν οι πολίτες της έχουν ενημερωθεί— σε ποιον πόλεμο συμμετέχει.

Και αν δεν το γνωρίζει, τότε το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο από μια αντιφατική ανακοίνωση.

Είναι πρόβλημα στρατηγικής κατεύθυνσης.

Διεύρυνση με όρους πολιτικής και κοινωνικής ευθύνης — Όχι στην πολιτική των «θυρωρών».

 

Οι τελευταίες ημέρες έφεραν ξανά στην επιφάνεια ένα γνώριμο φαινόμενο της ελληνικής πολιτικής ζωής: την προσπάθεια μετατροπής μιας πολιτικής συζήτησης σε πεδίο ηθικολογικής καχυποψίας και μικροπολιτικής αντιπαράθεσης.

Αφορμή αυτή τη φορά αποτέλεσαν ορισμένα ονόματα που δόθηκαν στη δημοσιότητα από την Επιτροπή Διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ.

Η αντίδραση δεν περιορίστηκε —όπως θα ήταν θεμιτό σε μια δημοκρατική συζήτηση— σε πολιτική κριτική ή σε έναν ουσιαστικό διάλογο για τα κριτήρια διεύρυνσης. Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις μετατράπηκε σε μια συστηματική προσπάθεια απονομιμοποίησης αυτής καθαυτής της ίδιας της διαδικασίας. Και μάλιστα από κύκλους που, κατά κανόνα, δεν έκρυψαν ποτέ ότι βρίσκονται πολιτικά απέναντι στο ΠΑΣΟΚ και την προοπτική ανασυγκρότησης της Κεντροαριστεράς.

Ας είμαστε σαφείς. Προφανώς και στη πολιτική υπάρχουν ενδεχόμενες αστοχίες ή και κάποιες λαθεμένες επιλογές που πρέπει να κρίνονται και να αξιολογούνται. Προφανώς σε μια δημοκρατική παράταξη η συζήτηση για αξιακά κριτήρια, για πολιτικές διαδρομές και για τις προϋποθέσεις συμμετοχής σε ένα εγχείρημα διεύρυνσης είναι όχι μόνο θεμιτή αλλά και αναγκαία. Το ίδιο το ΠΑΣΟΚ έχει πληρώσει, στο παρελθόν, το τίμημα επιλογών διεύρυνσής του, που δεν συνοδεύονταν πάντα από σαφείς πολιτικούς και κοινωνικούς όρους.

Ωστόσο, άλλο πράγμα η πολιτική συζήτηση και άλλο η επιχείρηση εγκαθίδρυσης ενός άτυπου μηχανισμού «πιστοποιητικών καθαρότητας». Είτε από την δεξιόφερτη "μόλυνση" είτε από την αριστερόφερτη…

Διότι αυτό ακριβώς επιχειρείται τις τελευταίες ημέρες: μια μετατόπιση της συζήτησης από το τι λένε οι άνθρωποι “σήμερα” και ποια κοινωνική προοπτική υπηρετούν “ σήμερα”, στο πού ανήκαν “χθες” και ποια κομματική σφραγίδα φέρουν στο βιογραφικό τους.

Μια τέτοια λογική δεν συνιστά πολιτική αξιολόγηση. Συνιστά έλεγχο εισόδου με πιστοποιητικά πολιτικών φρονημάτων και βεβαιώσεις παρελθουσών ιδεολογικών απόψεων.

Η ιστορική εμπειρία της Κεντροαριστεράς —στην Ελλάδα και διεθνώς— δείχνει το αντίθετο. Οι μεγάλες στιγμές της δεν γεννήθηκαν μέσα από διαδικασίες αποκλεισμών και «ταυτοτικών εξετάσεων». Γεννήθηκαν όταν οι δημοκρατικές και προοδευτικές δυνάμεις άνοιγαν τον ορίζοντά τους σε κοινωνικά στρώματα, ιδέες και πρόσωπα που αναζητούσαν ένα κοινό προγραμματικό έδαφος.

Η Κεντροαριστερά δεν συγκροτήθηκε ποτέ ως πολιτική «σέχτα» καθαρότητας. Δεν υπήρξε ποτέ λέσχη πιστοποιημένων μελών με «ένσημα ιδεολογικής ορθότητας» και ακλονητης πολιτικής σταθερότητας. Υπήρξε —και οφείλει να παραμείνει— ένα ρεύμα χειραφέτησης, κοινωνικής συμπερίληψης, δημοκρατικής αμφισβήτησης των ιεραρχιών και προπάντων προγραμματικής σύγκλισης.

Ακριβώς γι’ αυτό η συζήτηση που επιδιώκει να ανοίξει η Επιτροπή Διεύρυνσης είναι απολύτως πολιτική: αφορά ιδέες, κοινωνικές ανάγκες, προγραμματικές συγκλίσεις και τη δυνατότητα συγκρότησης μιας ευρύτερης δημοκρατικής παράταξης που θα εκφράσει τις σύγχρονες αγωνίες της κοινωνίας.

Αντίθετα, η επιμονή σε ερωτήματα του τύπου «πόσο φιλο-ΣΥΡΙΖΑ ήταν κάποτε κάποιος», ή «πόσα ΠΑΣΟΚικά ένσημα διαθέτει» ή «πόσο αλληθώριζε προς έναν κυβερνητισμό με τον Μητσοτάκη» δεν υπηρετεί καμία πολιτική συζήτηση. Αντιθέτως, λειτουργεί ως μηχανισμός πολιτικής παγίδευσης: μετατρέπει τη στρατηγική ανασυγκρότησης μιας παράταξης σε εσωτερικό διαγωνισμό ιδεολογικής πιστοποίησης.

Και τελικά οδηγεί σε ένα αδιέξοδο: τη φίμωση εκείνων των φωνών που δεν διαθέτουν κομματικά παράσημα, αλλά έχουν κοινωνική εμπειρία, επαγγελματική γνώση και πραγματική αγωνία για το δημόσιο συμφέρον.

Η ουσία της διεύρυνσης δεν βρίσκεται στη διαγραφή της μνήμης ούτε στην άκριτη αποδοχή των πάντων. Δεν αποτελεί "κολυμβήθρα" εκκαθάρισης του όποιου παρελθόντος κανενός και καμιάς. Το παρελθόν μας για τον καθένα/μια μας προφανώς μετρά. Οι πολιτικές επιλογές μας μας χαρακτηρίζουν. Οι δε ευθύνες και —πολύ περισσότερο— οι ενδεχόμενες ποινικά κολάσιμες πράξεις αποτελούν σαφή όρια που καμία δημοκρατική παράταξη δεν μπορεί να αγνοήσει. Αλλά υπό τη δημοκρατική κρίση και αξιολόγηση των ίδιων των μελών του, στις θεσμοθετημένες διαδικασίες ανάδειξης και επιλογής των στελεχών. Όχι σε υποκειμενικού χαρακτήρα εκκαθαρίσεις και δολοφονία χαρακτήρων.

Η πολιτική δεν μπορεί να μετατραπεί σε αρχείο ταυτοτήτων.

Το κρίσιμο ερώτημα για κάθε πολίτη που επιθυμεί να συμμετάσχει σε μια διαδικασία ανασυγκρότησης της Κεντροαριστεράς είναι απλό και ουσιαστικό:

Τι πιστεύει σήμερα; Ποιες κοινωνικές δυνάμεις εκπροσωπεί; Ποια συμφέροντα υπερασπίζεται; Και με ποιον τρόπο υπηρετεί στην πράξη αυτές τις αρχές στη δημόσια και επαγγελματική του ζωή;

Αυτά είναι τα πραγματικά πολιτικά κριτήρια.

Όσοι επιχειρούν να υποκαταστήσουν αυτή τη συζήτηση με μια κουλτούρα "θυρωρών" και “πιστοποιητικών φρονημάτων”, δεν προστατεύουν την ταυτότητα της Κεντροαριστεράς. Την συρρικνώνουν.

Και ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αρκετές από αυτές τις φωνές προέρχονται από πολιτικούς ή επικοινωνιακούς χώρους που εδώ και χρόνια επενδύουν στη στρατηγική αποδυνάμωσης κάθε αυτόνομης προοδευτικής δύναμης που θα μπορούσε να αποτελέσει εναλλακτικό πόλο απέναντι στη σημερινή συντηρητική διακυβέρνηση.

Η ανασυγκρότηση του ΠΑΣΟΚ και η διεύρυνση της δημοκρατικής παράταξης δεν μπορεί να προχωρήσει υπό το βάρος τέτοιων τεχνητών διλημμάτων.

Μπορεί να προχωρήσει μόνο μέσα από έναν ανοιχτό πολιτικό διάλογο με την κοινωνία, με προγραμματική σαφήνεια, με θεσμική σοβαρότητα και με εμπιστοσύνη στη δημοκρατική κρίση των πολιτών.

Γιατί τελικά η νομιμοποίηση μιας πολιτικής διεύρυνσης δεν απονέμεται από «μητρώα γνησιότητας».

Απονέμεται από την ίδια την κοινωνία.

Η Ευρώπη, ως πολιτικό σχέδιο ειρήνης στον κόσμο.

Λες η Ιστορία, τώρα, σε μια εποχή επιστροφής της ισχύος, να επιβάλλει την ώρα της Ευρώπης;

Η ιστορία συχνά κινείται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου οι κρίσεις αποκαλύπτουν την αλήθεια των πραγμάτων.

Η σημερινή διεθνής συγκυρία είναι μία από αυτές.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, που ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή το 2022, και η νέα ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή με την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν δεν αποτελούν απλώς δύο διαφορετικές περιφερειακές συγκρούσεις. Αποτελούν συμπτώματα μιας βαθύτερης αλλαγής: της αποδιάρθρωσης της μεταψυχροπολεμικής διεθνούς τάξης και της επιστροφής της ωμής ισχύος ως βασικού εργαλείου πολιτικής.

---

Η επιστροφή της γεωπολιτικής ισχύος

Η Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν επέλεξε την εισβολή και την αναθεώρηση των συνόρων με τη βία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να υιοθετούν μια όλο και πιο απρόβλεπτη, συναλλακτική γεωπολιτική στρατηγική, όπου οι στρατιωτικές επιχειρήσεις παρουσιάζονται ως ένδειξη ισχύος, ακόμη κι όταν δεν συνοδεύονται από σαφή πολιτικό στόχο.

Η θριαμβολογία του Αμερικανού προέδρου μετά τα πλήγματα στο Ιράν δύσκολα κρύβει αυτή την πραγματικότητα. Ο κ. Τραμπ μίλησε για μια «ισχυρή στρατιωτική επιχείρηση» και για έναν κόσμο που «σέβεται περισσότερο από ποτέ τις ΗΠΑ».

Ωστόσο, πίσω από τη ρητορική της ισχύος παραμένει ένα βασικό ερώτημα: ποιος είναι ακριβώς ο στρατηγικός στόχος;

Οι δηλώσεις αλλάζουν από μέρα σε μέρα, ενώ κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει πειστικά ποιο πολιτικό αποτέλεσμα επιδιώκεται. Ποια δημοκρατία μπορεί να οικοδομηθεί μέσα από βομβαρδισμούς σχολείων και εκατοντάδες νεκρούς αμάχους; Και ποια στρατηγική εγγυάται ότι η σύγκρουση δεν θα οδηγήσει σε νέα, βαθύτερη στρατιωτική εμπλοκή;

Η ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι οι πόλεμοι χωρίς καθαρούς πολιτικούς στόχους οδηγούν σε αδιέξοδα. Και ότι οι στρατιωτικές νίκες δεν μεταφράζονται αυτόματα σε πολιτική σταθερότητα ή δημοκρατία.

---

Η ευρωπαϊκή αμηχανία – και το τέλος της γεωπολιτικής αθωότητας

Μέσα σε αυτό το σκοτεινό τοπίο, η Ευρώπη δείχνει συχνά αμήχανη.

Για πολλά χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση συνήθισε να λειτουργεί κυρίως ως οικονομική δύναμη και λιγότερο ως γεωπολιτικός παράγοντας. Η άνεση της ειρήνης την έκανε να ξεχάσει ότι η ειρήνη χρειάζεται πολιτική βούληση για να διατηρηθεί.

Ωστόσο, κάτι αρχίζει να αλλάζει.

• Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν το πρώτο μεγάλο σοκ.
• Η σημερινή κρίση στη Μέση Ανατολή ίσως είναι το δεύτερο.

Η Ευρώπη αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η εποχή της γεωπολιτικής αθωότητας έχει τελειώσει.

Μέσα σε αυτή τη μετάβαση εμφανίζονται ήδη παραδείγματα μιας διαφορετικής ευρωπαϊκής στάσης.

Η Ισπανία είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση.

Η κυβέρνηση της Μαδρίτης δεν δίστασε να εκφράσει σαφείς επιφυλάξεις απέναντι στην κλιμάκωση της σύγκρουσης και να θέσει όρια στην άκριτη ευθυγράμμιση με τις επιλογές της Ουάσιγκτον.

Ταυτόχρονα όμως απέδειξε ότι η ευρωπαϊκή αυτονομία δεν σημαίνει ουδετερότητα ή αδυναμία. Με την αποστολή φρεγάτας για την ενίσχυση της άμυνας της Κύπρου —σε συνεργασία με την ελληνική πρωτοβουλία και τη συμμετοχή και άλλων ευρωπαϊκών κρατών— στάλθηκε ένα σαφές μήνυμα:

η ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι κοινή υπόθεση και η Ευρώπη μπορεί να την υπερασπιστεί.

Αυτή η στάση —κριτική ανεξαρτησία αλλά και έμπρακτη ευθύνη— είναι ίσως το μοντέλο που χρειάζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση στη νέα εποχή.

Η πραγματικότητα είναι απλή: η Ευρώπη δεν είναι αδύναμη. Είναι απλώς διστακτική.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τη μεγαλύτερη ενιαία αγορά στον κόσμο. Διαθέτει τεράστια οικονομική ισχύ, ισχυρούς θεσμούς και έναν μοναδικό πολιτικό πολιτισμό συνεργασίας μεταξύ κρατών.

Καμία άλλη περιοχή στον κόσμο δεν έχει καταφέρει να μετατρέψει την ιστορική σύγκρουση σε θεσμοθετημένη ειρηνική συνύπαρξη.

Αυτό το ευρωπαϊκό εγχείρημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι βαθιά πολιτικό.

Και ακριβώς γι’ αυτό σήμερα καλείται να κάνει το επόμενο βήμα: να αποκτήσει την πολιτική αυτοπεποίθηση που αντιστοιχεί στο μέγεθός του.

Αυτό που της λείπει δεν είναι η ισχύς.
Είναι η συνείδηση της ισχύος της.

---

Η αναγκαία πολιτική ολοκλήρωση της Ευρώπης

Η νέα διεθνής πραγματικότητα δεν αφήνει περιθώρια για μισές λύσεις.

Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να συμμετάσχει ενεργά στη διαμόρφωση του νέου κόσμου —και όχι απλώς να τον παρακολουθεί— οφείλει να προχωρήσει σε βαθύτερη πολιτική ολοκλήρωση.

Αυτό σημαίνει:

• Πραγματική κοινή εξωτερική πολιτική.
  Οι αποφάσεις που καθορίζουν τη διεθνή παρουσία της Ευρώπης δεν μπορούν να εξαρτώνται από την ομοφωνία 27 κρατών.
• Ισχυρή ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας.
  Όχι ως εναλλακτική προς το ΝΑΤΟ, αλλά ως προϋπόθεση για μια πιο ισότιμη διατλαντική σχέση.
• Επιστροφή της πολυμέρειας και της διεθνούς νομιμότητας.
  Σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις συχνά επιλέγουν την κλιμάκωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποτελέσει τον βασικό φορέα μιας νέας διπλωματικής αρχιτεκτονικής ειρήνης.

Αυτό είναι ένα πολιτικό σχέδιο που αφορά ιδιαίτερα τις προοδευτικές δυνάμεις της Ευρώπης.

Η ευρωπαϊκή κεντροαριστερά υπήρξε ιστορικά από τους βασικούς αρχιτέκτονες της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Από τον Βίλι Μπραντ μέχρι τον Ζακ Ντελόρ και από τον Φελίπε Γκονθάλεθ μέχρι τον Κώστα Σημίτη, οι μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις της ηπείρου συνέδεσαν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με την ειρήνη, τη δημοκρατία και την κοινωνική πρόοδο.

Σήμερα αυτή η παράδοση καλείται να ανανεωθεί.

Η Ευρώπη δεν μπορεί να απαντήσει στον κόσμο του Τραμπ και του Πούτιν με εσωστρέφεια ή φόβο. Μπορεί όμως να απαντήσει με κάτι πολύ ισχυρότερο: ένα πολιτικό σχέδιο διεθνούς συνεργασίας που θα στηρίζεται στη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και την κοινή ασφάλεια.

Σε αυτή την προσπάθεια η Ελλάδα μπορεί να παίξει ρόλο μεγαλύτερο από το μέγεθός της.

Η γεωγραφική της θέση —στο όριο Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Ανατολικής Μεσογείου— της δίνει μια μοναδική δυνατότητα να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη σταθερότητα της περιοχής.

Σε συνεργασία με χώρες όπως η Ισπανία, η Ιταλία και άλλες δυνάμεις που πιστεύουν στην ανάγκη μιας πιο πολιτικής Ευρώπης, η Ελλάδα μπορεί να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για την ειρήνη.

---

Η ώρα της Ευρώπης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε από τα ερείπια των πολέμων του 20ού αιώνα.

Δεν είναι απλώς μια ένωση κρατών. Είναι το πιο φιλόδοξο πολιτικό εγχείρημα ειρήνης που γνώρισε ποτέ η ήπειρός μας.

Σήμερα, μπροστά σε έναν κόσμο που μοιάζει να επιστρέφει στη λογική της ισχύος, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να αποδείξει ότι η ιστορία δεν κινείται μόνο προς τα πίσω.

Μπορεί να κινηθεί και προς τα εμπρός.

Ο δρόμος της συνεργασίας, της δημοκρατίας και της ειρήνης.

Η ιστορία δεν περιμένει.
Και ίσως, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η Ευρώπη καλείται πραγματικά να την γράψει.

Ίσως αυτή ακριβώς να είναι η στιγμή όπου η Ευρώπη θα αποφασίσει επιτέλους να γίνει αυτό που πάντα μπορούσε να είναι:

όχι απλώς μια μεγάλη αγορά, αλλά μια μεγάλη πολιτική δύναμη ειρήνης.