Μία Πρόταση Θεσμικής Ανασυγκρότησης για την Ενίσχυση του Κράτους Δικαίου στην Ελλάδα, του Πλουραλισμού και της Δημοκρατικής Λογοδοσίας.
Συμβολή προς
Δημόσιο Διάλογο
Του Κωνσταντίνου
Χλωμούδη
Ομότιμου Καθηγητή
Πανεπιστημίου Πειραιώς
Προς
Τα πολιτικά κόμματα του συνταγματικού τόξου, τη
Βουλή των Ελλήνων, τις δημοσιογραφικές ενώσεις, τους κοινωνικούς εταίρους, την
ακαδημαϊκή κοινότητα και τις οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.
Εισαγωγή:
Γιατί μια Λευκή Βίβλος σήμερα;
Οι δημοκρατίες του 21ου αιώνα δεν απειλούνται πλέον
από πραξικοπήματα ή την κατάργηση των εκλογών. Απειλούνται από τη σταδιακή
συγκέντρωση οικονομικής, επικοινωνιακής και πολιτικής ισχύος σε περιορισμένους
κύκλους προσώπων και συμφερόντων, οι οποίοι, χωρίς να καταργούν τους θεσμούς,
περιορίζουν την ουσιαστική λειτουργία τους.
Το πρόβλημα δεν είναι νέο.
Ο Αλέξις ντε Τοκβίλ είχε ήδη επισημάνει ότι η
δημοκρατία μπορεί να αδειάσει από το περιεχόμενό της χωρίς να καταργηθούν οι
θεσμοί της.
Ο Ρόμπερτ Νταλ, θεμελιωτής της θεωρίας της
πλουραλιστικής δημοκρατίας, θεωρούσε ότι η ύπαρξη πολλαπλών κέντρων ισχύος
αποτελεί βασική προϋπόθεση της ελευθερίας.
Αντίστοιχα, ο Γιούργκεν Χάμπερμας υποστήριξε ότι
η δημοκρατία εξαρτάται από την ύπαρξη μιας ελεύθερης δημόσιας σφαίρας, μέσα
στην οποία οι πολίτες μπορούν να διαμορφώνουν γνώμη ανεξάρτητα από οικονομικούς
ή κρατικούς καταναγκασμούς.
Σήμερα η βασική απειλή είναι η σταδιακή μετάβαση
από την πλουραλιστική δημοκρατία σε συστήματα «συγκεντρωμένης επιρροής»,
όπου λίγοι οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες καθορίζουν δυσανάλογα το
πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης.
Η παρούσα προσπάθεια πρότασης, δεν στρέφεται κατά
της επιχειρηματικότητας, ούτε κατά συγκεκριμένων προσώπων ή κλάδων. Στρέφεται
κατά της υπερσυγκέντρωσης ισχύος και θέλει να συμβάλλει υπέρ της θεσμικής
θωράκισης της δημοκρατίας.
Η ελληνική
εμπειρία: από τη Μεταπολίτευση στη σύγχρονη ολιγαρχία επιρροής
Η μεταπολιτευτική Ελλάδα πέτυχε σημαντικές
δημοκρατικές κατακτήσεις. Ωστόσο, παράλληλα, διαμορφώθηκε ένα ιδιαίτερο σύστημα
σχέσεων μεταξύ πολιτικής εξουσίας, επιχειρηματικών συμφερόντων και μέσων
ενημέρωσης.
Κατά τη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε ένα μοντέλο
ισχυρής κρατικής παρέμβασης στην οικονομία. Κατά τη δεκαετία του 1990, με την
ιδιωτική τηλεόραση και την απελευθέρωση των αγορών, εμφανίσθηκαν μεγάλοι
επιχειρηματικοί όμιλοι που συνδύαζαν δραστηριότητες στις κατασκευές, στις
κρατικές προμήθειες, στις υποδομές, στην ενέργεια και στα μέσα ενημέρωσης.
Σταδιακά, η κατοχή ΜΜΕ έπαψε να αποτελεί
αποκλειστικά επιχειρηματική δραστηριότητα. Έγινε μέσο επιρροής, διαπραγμάτευσης
και προστασίας ευρύτερων οικονομικών συμφερόντων.
Η οικονομική κρίση της περιόδου 2010-2018 δεν
αποδυνάμωσε το φαινόμενο. Αντιθέτως, επιτάχυνε την αναδιάταξη του μιντιακού
χάρτη της χώρας. Νέα επιχειρηματικά κέντρα απέκτησαν σημαντική παρουσία στην
ενημέρωση, ενώ παλαιότερα σχήματα υποχώρησαν ή εξαφανίσθηκαν.
Σήμερα, η Ελλάδα παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο
χαρακτηριστικό: σημαντικό μέρος της ενημέρωσης βρίσκεται υπό τον έλεγχο
επιχειρηματικών παραγόντων των οποίων η κύρια δραστηριότητα βρίσκεται εκτός του
χώρου των ΜΜΕ.
Η κατάσταση αυτή δεν είναι παράνομη ούτε κατ’
ανάγκη προβληματική. Γίνεται όμως θεσμικά κρίσιμη όταν συνδυάζεται με:
- εξάρτηση από κρατικές αποφάσεις,
- συμμετοχή σε δημόσιες συμβάσεις,
- πρόσβαση σε ρυθμιζόμενες αγορές,
- επιρροή στην κοινή γνώμη,
- δυνατότητα άσκησης πίεσης προς το πολιτικό σύστημα.
Τότε δημιουργείται αυτό που η διεθνής
βιβλιογραφία αποκαλεί «ολιγαρχία επιρροής» και «αιχμαλωσία
της δημόσιας σφαίρας» (media capture).
Η διεθνής
εμπειρία και τα διδάγματά της
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.
Στην Ιταλία, η περίπτωση Μπερλουσκόνι ανέδειξε
τους κινδύνους από τη συνύπαρξη πολιτικής εξουσίας και μιντιακής κυριαρχίας.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η υπόθεση Murdoch και η
Έρευνα Leveson οδήγησαν σε εκτεταμένη συζήτηση για τη σχέση πολιτικής και
μιντιακής ισχύος.
Στην Ουγγαρία, η συγκέντρωση μεγάλου αριθμού
μέσων ενημέρωσης σε φιλοκυβερνητικές δομές κατέδειξε ότι η υποβάθμιση του
πλουραλισμού μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς κατάργηση των δημοκρατικών
διαδικασιών.
Αντιθέτως, οι σκανδιναβικές χώρες ακολούθησαν
διαφορετικό δρόμο: αυστηρή διαφάνεια ιδιοκτησίας, ισχυρές ανεξάρτητες αρχές,
ενίσχυση περιφερειακών μέσων και σαφείς κανόνες για τη διαχείριση δημόσιων
πόρων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του European Media
Freedom Act, αναγνωρίζει πλέον ότι η προστασία της ενημέρωσης αποτελεί ζήτημα
κράτους δικαίου και όχι απλώς ζήτημα αγοράς.
Η Ελληνική
ιδιαιτερότητα και μια ειδική (παγκοσμίως) περίπτωση της σχέσης Ναυτιλίας – ΜΜΕ
– Πολιτικής Επιρροής
Η ελληνική ναυτιλία αποτελεί έναν από τους
σημαντικότερους παραγωγικούς κλάδους της χώρας και βασικό πυλώνα της διεθνούς
οικονομικής παρουσίας της Ελλάδας.
Ακριβώς γι’ αυτό απαιτείται μια ώριμη και θεσμικά
ισορροπημένη προσέγγιση.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, σημαντικοί
ναυτιλιακοί παράγοντες απέκτησαν ισχυρή παρουσία στα μέσα ενημέρωσης, στον
αθλητισμό, στις μεταφορές, στα ναυπηγεία, στις λιμενικές δραστηριότητες και σε
άλλους στρατηγικούς τομείς.
Ανάλογα φαινόμενα εμφανίζονται και σε άλλους
κλάδους, όπως η ενέργεια, οι κατασκευές ή οι υποδομές.
Το πρόβλημα δεν είναι η επιχειρηματική
διαφοροποίηση.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ένας οικονομικός
παράγοντας διαθέτει ταυτόχρονα:
- ισχυρή οικονομική επιρροή,
- πρόσβαση στην πολιτική εξουσία,
- σημαντικό έλεγχο της ενημέρωσης,
- δυνατότητα διαμόρφωσης της δημόσιας ατζέντας.
Η δημοκρατία δεν μπορεί να στηρίζεται στην
υπόθεση ότι όλοι οι ισχυροί παράγοντες θα ασκούν αυτοπεριορισμό και στο τέλος
θα υπάρξει η επιθυμητή «αυτορρύθμιση».
Οφείλει να δημιουργεί θεσμούς που θα αποτρέπουν
τη συσσώρευση υπερβολικής επιρροής ανεξαρτήτως προσώπων.
Οι κανόνες πρέπει να αφορούν εξίσου τον
εφοπλιστή, τον κατασκευαστή, τον ενεργειακό όμιλο, τον τραπεζίτη ή τον
ιδιοκτήτη αθλητικού συλλόγου.
Η αρχή είναι μία: καμία οικονομική δύναμη
δεν πρέπει να μετατρέπεται σε δύναμη δημοκρατικής υπεροχής.
Δέκα προτάσεις
για μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική
1.
Συνταγματική αρχή διαφάνειας στην κρατική επικοινωνία
Κάθε ευρώ που διοχετεύεται από το Δημόσιο προς
ΜΜΕ, εταιρείες επικοινωνίας, διαφημιστικές εταιρείες ή συνδεδεμένες
επιχειρήσεις να δημοσιοποιείται σε πραγματικό χρόνο.
2. Ανώτατο
όριο κρατικής εξάρτησης
Καμία επιχείρηση ΜΜΕ ή συνδεδεμένος όμιλος να μην
αντλεί περισσότερο από το 15% των ετήσιων εσόδων του από κρατικές πηγές
χρηματοδότησης.
Στόχος δεν είναι η απαγόρευση της κρατικής
διαφήμισης αλλά η αποτροπή σχέσεων εξάρτησης.
3. Ανεξάρτητη
Αρχή Κατανομής Δημόσιας Επικοινωνίας
Η κατανομή κρατικής διαφήμισης και επικοινωνιακών
πόρων να αποσυνδεθεί από την κυβέρνηση και να πραγματοποιείται από ανεξάρτητο
θεσμό με διακομματική νομιμοποίηση.
4. Μητρώο
Πραγματικών Δικαιούχων ΜΜΕ
Κανένα μέσο να μην λαμβάνει δημόσιους πόρους εάν
δεν είναι γνωστή η πλήρης αλυσίδα ιδιοκτησίας και οι πραγματικοί δικαιούχοι
του.
5. Έλεγχος
διασταυρούμενης ιδιοκτησίας
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα σύγχρονο πλαίσιο που θα
αξιολογεί τη συγκέντρωση ισχύος μεταξύ ΜΜΕ, στρατηγικών οικονομικών
δραστηριοτήτων και κρατικών συμβάσεων.
6.
Δημοκρατικός έλεγχος εξαγορών
Κάθε μεγάλη εξαγορά ή συγχώνευση μέσων ενημέρωσης
να αξιολογείται όχι μόνο με οικονομικά αλλά και με δημοκρατικά κριτήρια.
Όπως εξετάζεται η επίδραση μιας συγχώνευσης στον
ανταγωνισμό, πρέπει να εξετάζεται και η επίδρασή της στον πλουραλισμό.
7. Ταμείο
Πλουραλισμού και Ερευνητικής Δημοσιογραφίας
Ανεξάρτητος δημόσιος μηχανισμός χρηματοδότησης
ερευνητικής δημοσιογραφίας, τοπικών μέσων και μη κερδοσκοπικών πρωτοβουλιών.
Η χρηματοδότηση να γίνεται μέσω ανοιχτών
προσκλήσεων και όχι κυβερνητικών επιλογών.
8. Προστασία
από καταχρηστικές αγωγές
Η Ελλάδα οφείλει να εφαρμόσει πλήρως τις
ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες κατά των SLAPPs, δηλαδή των αγωγών που χρησιμοποιούνται
ως εργαλείο οικονομικής εξόντωσης δημοσιογράφων.
9. Ετήσια
Έκθεση Δημοκρατικού Πλουραλισμού
Ανεξάρτητη ετήσια αξιολόγηση που θα κατατίθεται
στη Βουλή για:
- τη συγκέντρωση ιδιοκτησίας,
- την κατανομή κρατικών πόρων,
- τις συνθήκες εργασίας των δημοσιογράφων,
- την ανεξαρτησία των ΜΜΕ.
10.
Δημοκρατική Παιδεία και Ψηφιακή πληροφόρηση
Καμία θεσμική μεταρρύθμιση δεν αρκεί χωρίς
πολίτες ικανούς να αξιολογούν κριτικά την πληροφορία.
Η εκπαίδευση οφείλει να ενσωματώσει συστηματικά την
ψηφιακή γνώση για τα πλαίσια και όρους πληροφόρησης.
Ένα νέο
κοινωνικό συμβόλαιο για την ενημέρωση
Η δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα εκλογικό
σύστημα.
Είναι ένα σύστημα κατανομής ισχύος.
Όσο μεγαλύτερη είναι η συγκέντρωση οικονομικής,
πολιτικής και επικοινωνιακής ισχύος, τόσο πιο ευάλωτη γίνεται η δημοκρατική
λειτουργία.
Η Ελλάδα και οι προοδευτικές δυνάμεις στο σύνολό τους
στη χώρα, χρειάζονται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την ενημέρωση.
Ένα συμβόλαιο που δεν θα στρέφεται κατά κανενός
παραγωγικού κλάδου, ούτε κατά συγκεκριμένων επιχειρηματιών, αλλά θα θέτει
σαφείς κανόνες για όλους.
Η ελευθερία της αγοράς και η ελευθερία της
ενημέρωσης δεν είναι αντίπαλες έννοιες.
Η δεύτερη αποτελεί προϋπόθεση για να λειτουργεί η
πρώτη προς όφελος της κοινωνίας.
Η ενίσχυση του κράτους δικαίου, του πλουραλισμού
και της δημοκρατικής λογοδοσίας δεν αποτελεί ζήτημα κομματικής αντιπαράθεσης.
Αποτελεί εθνική δημοκρατική υποχρέωση.
Η προσπάθεια αυτή καταγραφής σκέψεων για τη
διαμόρφωση μιας χρήσιμης σχετικής «Λευκής Βίβλου», κατατίθεται ως πρόσκληση
διαλόγου και συνεννόησης προς όλες τις δημοκρατικές δυνάμεις της χώρας.
Διότι η ποιότητα της δημοκρατίας δεν κρίνεται από
την ισχύ των ισχυρών, αλλά από την ικανότητα των θεσμών να θέτουν όρια στην
ισχύ τους.
